Đảo Hòn Khoai - Tiền đồn rừng nguyên sinh và ngọn hải đăng lịch sử nơi vùng biển cực Nam
NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa vùng biển Tây Nam tiếp giáp Biển Đông thuộc xã Tân Ân, huyện Ngọc Hiển, đảo Hòn Khoai vươn cao như pháo đài xanh giữ cửa ngõ hàng hải nơi cực Nam Tổ quốc. Hội tụ núi đá granit cao 318 mét, thảm rừng nguyên sinh hải đảo trù phú cùng ngọn hải đăng cổ và trang sử khởi nghĩa năm 1940, quần thể đảo tiền tiêu này kết tinh vẻ đẹp thiên nhiên kỳ vĩ lẫn khí phách Cà Mau.
Vị trí địa chiến lược và hình thái địa chất của đảo Hòn Khoai
Trên bản đồ địa lý tự nhiên vùng biển cực Nam Việt Nam, đảo Hòn Khoai giữ vị trí tiền đồn hải đảo có tầm quan trọng đặc biệt về địa mạo, sinh thái học lẫn an ninh hàng hải quốc tế. Khác biệt với vùng đất liền bán đảo Cà Mau vốn là đồng bằng châu thổ thấp phẳng được bồi tụ từ phù sa bùn sét, cụm đảo ngoài khơi này lại mang cấu trúc địa chất đồi núi đá cứng cổ sinh vươn thẳng lên từ đáy thềm lục địa.
Tọa độ tiền đồn hàng hải nơi vùng biển cực Nam
Về tọa độ địa lý và quản lý hành chính, đảo Hòn Khoai nằm trong khoảng từ 8°25′ đến 8°26′ vĩ độ Bắc và từ 104°49′ đến 104°50′ kinh độ Đông, trực thuộc xã Tân Ân, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Quần thể đảo nằm cách đất liền tại cửa biển Rạch Gốc hơn 14 ki-lô-mét (gần 8 hải lý) về phía Nam — Tây Nam và cách tọa độ cực Nam tại Mũi Cà Mau khoảng 20 ki-lô-mét về phía Đông Nam. Vào những ngày trời quang, đứng từ bờ kè công viên Đất Mũi hay từ bãi bồi Mũi Cà Mau và Cột mốc tọa độ Quốc gia GPS 0001 đều có thể quan sát rõ bóng dáng cụm đảo xanh thẫm nhô lên giữa đường chân trời đại dương.
Xét trên bình diện giao thông hàng hải, vùng biển bao quanh đảo Hòn Khoai nằm sát tuyến đường biển quốc tế huyết mạch nối liền Biển Đông qua vịnh Thái Lan. Độ sâu mực nước biển quanh chân đảo đạt từ 10 đến trên 20 mét giúp tàu thuyền trọng tải lớn di chuyển thuận lợi và biến cụm đảo Hòn Khoai trở thành cột mốc định vị tự nhiên quan trọng bậc nhất cho mọi hải trình đi vòng qua mũi đất cực Nam của Việt Nam.
Cấu trúc năm hòn đảo vệ tinh và địa hình núi đá
Về cấu trúc địa hình, đảo Hòn Khoai không phải là một hòn đảo đơn độc mà là hạt nhân trung tâm của cụm đảo Hòn Khoai gồm năm hòn đảo lớn nhỏ nằm quây quần bên nhau trên tổng diện tích khoảng 400 héc-ta. Bốn hòn đảo vệ tinh vây quanh đảo lớn bao gồm Hòn Sao và Hòn Đồi Mồi nằm ở phía Đông — Đông Bắc, cùng Hòn Tương (Hòn Khô) và Hòn Đá Lẻ nằm vươn ra phía Nam — Tây Nam. Đặc biệt, Hòn Đá Lẻ nằm ở rìa xa nhất của cụm đảo chính là điểm A2 trên đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải của vùng biển lục địa Việt Nam.
Bản thân đảo lớn trong cụm đảo Hòn Khoai có chiều dài khoảng 3,2 ki-lô-mét, chiều rộng khoảng 1,6 ki-lô-mét với địa hình đồi núi dốc thoai thoải từ đỉnh xuống sát mép biển và vươn tới độ cao cực đại 318 mét so với mực nước biển. Nền móng của đảo Hòn Khoai cũng như cụm Hòn Sao và Hòn Đồi Mồi được cấu tạo chủ yếu từ đá magma xâm nhập granit, granodiorit và thạch anh diorite có niên đại hàng trăm triệu năm, tạo nên lớp đất mùn rừng dày ở sườn đồi và các ghềnh đá cuội kỳ vĩ sát bờ biển.
Lịch sử tên gọi từ Giáng Hương Sơn đến Hòn Khoai
Tên gọi của đảo Hòn Khoai qua các thời kỳ lịch sử phản ánh sinh động quá trình khám phá, xác lập chủ quyền và giao thương trên vùng biển phương Nam. Trong các thư tịch địa lý cổ của triều Nguyễn như Gia Định thành thông chí và Đại Nam nhất thống chí, hòn đảo này được ghi chép dưới tên chữ Hán trang trọng là Giáng Hương Sơn (núi Giáng Hương) hoặc Hòn Giáng Tiên, xuất phát từ việc trên rừng đảo xưa kia mọc rất nhiều loài cây gỗ giáng hương quý hiếm. Vào cuối thế kỷ mười tám, Nguyễn Ánh (tức vua Gia Long sau này) từng cho thuyền ghé vào trú bão và lấy nước ngọt tại các bãi biển quanh đảo.
Đến thời kỳ Pháp thuộc, người Pháp gọi cụm đảo này trên các bản đồ hàng hải quốc tế là Île de Poulo Obi (Hòn Cổ Rùa). Tuy nhiên, trong đời sống dân gian của ngư dân vùng biển Cà Mau — Rạch Gốc — Năm Căn, khi nhìn từ đất liền ra khơi, hình dáng đảo lớn nằm vươn dài với phần sống lưng vồng cao ở giữa trông giống hệt như một củ khoai khổng lồ nằm nổi giữa mặt biển xanh, từ đó tên gọi mộc mạc mà thân thuộc đảo Hòn Khoai đã ra đời và trở thành danh xưng chính thức trên bản đồ hành chính quốc gia.
| Hạng mục tự nhiên và di tích lịch sử | Vị trí phân bố tại cụm đảo | Thông số địa lý và đặc trưng cấu trúc | Ý nghĩa sinh thái, hàng hải và lịch sử dân tộc |
|---|---|---|---|
| Đảo trung tâm Hòn Khoai (Giáng Hương Sơn) | Hạt nhân của toàn bộ cụm 5 đảo tại xã Tân Ân | Diện tích khoảng 400 ha, đỉnh núi cao nhất đạt 318 mét | Hòn đảo núi đá lớn và cao bậc nhất vùng biển cực Nam Cà Mau |
| Cụm đảo vệ tinh Hòn Sao và Hòn Đồi Mồi | Nằm về phía Đông và Đông Bắc đảo lớn | Đảo đá granit phủ cây rừng xanh, nơi cư trú của chim biển và đồi mồi | Vành đai che chắn sóng gió Biển Đông cho khu vực Bãi Lớn |
| Đảo tiền tiêu Hòn Đá Lẻ (Điểm cơ sở A2) | Điểm cực Nam của cụm đảo, cách đảo chính 9 km | Khối đá granit độc lập vươn cao khoảng 7 mét giữa đại dương | Cột mốc tọa độ điểm A2 xác lập đường cơ sở lãnh hải Việt Nam |
| Hệ sinh thái rừng nguyên sinh hải đảo | Bao phủ từ sườn núi đến đỉnh cao 318 mét | Hơn 1.400 loài thực vật bậc cao cùng hai dòng suối nước ngọt quanh năm | Kho dự trữ nguồn gen quý hiếm giữa đại dương của tỉnh Cà Mau |
| Cảnh quan Bãi Lớn và Bãi Nhỏ đá cuội | Bờ Đông Nam và bờ Tây Bắc dưới chân đảo chính | Vịnh nước sâu kín gió kết hợp bãi đá cuội tròn nhẵn như trứng ngỗng | Bến neo đậu tàu thuyền tránh bão và kỳ quan địa mạo biển đảo |
| Công trình cổ hải đăng Hòn Khoai | Đỉnh cao nhất của đảo ở cao độ 318 mét | Xây dựng năm 1920 bằng đá hộc nguyên khối, tháp vuông cao 15,7 mét | Ngọn đèn biển lịch sử gắn liền với cuộc khởi nghĩa đêm 13/12/1940 |
Hệ sinh thái rừng nguyên sinh và cảnh quan tại đảo Hòn Khoai
Nhờ địa hình núi đá chia cắt và được đại dương bao bọc tách biệt khỏi hoạt động canh tác nông nghiệp đất liền, đảo Hòn Khoai vẫn bảo tồn được diện mạo tự nhiên gần như nguyên vẹn. Sự kết hợp giữa rừng già nhiều tầng tán trên núi cao, mạch nước ngọt dồi dào và những bãi đá cuội ven bờ đã tạo nên một hệ sinh thái hải đảo hoàn chỉnh hiếm thấy ở vùng biển Nam Bộ.
Thảm thực vật rừng nguyên sinh hải đảo trên sườn núi
Nếu như vùng đất liền đối diện thuộc Vườn quốc gia Mũi Cà Mau nổi tiếng với hệ sinh thái rừng ngập mặn đước — mắm trên nền đất bùn lầy, thì đảo Hòn Khoai lại sở hữu một thảm rừng nguyên sinh hải đảo nhiệt đới thường xanh trên đất đồi núi đá vô cùng phong phú. Theo các kết quả điều tra đa dạng sinh học của ngành lâm nghiệp, hệ thực vật trên đảo quy tụ hơn 1.400 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc hàng trăm họ thực vật khác nhau, phân tầng rõ rệt từ chân đảo lên tới đỉnh núi cao 318 mét.
Ở tầng cây gỗ cao từ 20 đến 30 mét trong rừng nguyên sinh hải đảo là sự hiện diện của nhiều loài gỗ quý như sao đen, dầu rái, giáng hương, căm xe, bình linh, bằng lăng và trâm trắng, bên dưới là tầng dương xỉ, phong lan rừng và hàng trăm loài cây dược liệu quý. Dưới bóng rừng già rậm rạp của đảo Hòn Khoai, hệ động vật hoang dã cũng sinh sôi mạnh mẽ với sự góp mặt của khỉ đuôi dài, sóc bụng đỏ, kỳ đà vân, trăn gấm, chim bồ câu nicobar quý hiếm cùng hàng chục loài chim di cư tìm về làm tổ trên các vách đá của cụm Hòn Sao và Hòn Đồi Mồi.
Dòng suối nước ngọt tự nhiên chảy tràn bốn mùa
Một trong những điều kỳ diệu bậc nhất về thủy văn giúp sự sống trên đảo Hòn Khoai luôn trù phú giữa bốn bề nước biển mặn chính là hệ thống suối nước ngọt tự nhiên chảy suốt bốn mùa không bao giờ cạn. Nhờ độ cao địa hình đạt 318 mét đón luồng gió ẩm từ Biển Đông và vịnh Thái Lan thổi vào gây mưa lớn, toàn bộ thảm rừng nguyên sinh hải đảo dày đặc rễ cây và thảm mục trên núi đã hoạt động như một túi giữ nước khổng lồ thẩm thấu nước mưa vào các tầng khe nứt đá granit sâu trong lòng núi.
Từ các mạch ngầm trong lòng đá hoa cương trên đỉnh núi của đảo Hòn Khoai, nước ngọt tinh khiết rỉ ra và hợp thành hai dòng suối nước ngọt tự nhiên lớn chảy len lỏi qua các triền đá dốc về phía khu vực Bãi Lớn và Bãi Nhỏ. Ngay cả vào những tháng cao điểm mùa khô từ tháng giêng đến tháng tư âm lịch, dòng suối trên đảo vẫn róc rách tuôn chảy mát lạnh, vừa nuôi dưỡng thảm thực vật rừng xanh tốt quanh năm, vừa là nguồn nước ngọt quý giá phục vụ các lực lượng làm nhiệm vụ trên đảo cũng như hàng trăm tàu cá của ngư dân ghé vào tiếp nước.
Vẻ đẹp Bãi Lớn và Bãi Nhỏ cùng ghềnh đá cuội
Men theo đường bờ biển khúc khuỷu bao quanh chân đảo Hòn Khoai, địa hình núi đá lao xuống biển khơi đã kiến tạo nên hai vũng vịnh kín gió tuyệt đẹp là Bãi Lớn và Bãi Nhỏ. Khu vực Bãi Lớn nằm ở phía Đông Nam của đảo có dáng vòng cung thoai thoải với bãi cát pha sỏi mịn màng, mặt nước biển lặng sóng nhờ được cụm đảo Hòn Sao và Hòn Đồi Mồi che chắn phía ngoài, đóng vai trò là cửa ngõ chính để tàu thuyền cập bến lên đảo.
Ngược lại với nét hiền hòa của Bãi Lớn, khu vực Bãi Nhỏ và các triền bờ phía Tây Bắc của đảo Hòn Khoai lại gây ấn tượng mạnh mẽ bởi quần thể bãi đá cuội tròn độc nhất vô nhị. Trải dài hàng trăm mét dọc theo mép nước dưới chân vách núi là hàng triệu viên đá hoa cương bị sóng biển vỗ đập, lăn tròn và mài nhẵn suốt hàng vạn năm, tạo thành những bãi đá cuội tròn trịa màu xám xanh, vàng nhạt xếp chồng lên nhau trông hệt như những ổ trứng ngỗng khổng lồ ngân vang tiếng sóng biển.

Dấu ấn hải đăng cổ và truyền thống cách mạng trên đảo Hòn Khoai
Vượt lên trên giá trị của một thắng cảnh sinh thái rừng — biển, đảo Hòn Khoai còn là một tượng đài lịch sử sống động giữa trùng khơi. Trên đỉnh cao nhất của đảo, ngọn đèn biển hơn một trăm năm tuổi vừa là công trình kiến trúc hàng hải cổ kính, vừa là chứng nhân lịch sử của cuộc khởi nghĩa vũ trang đã đi vào biên niên sử cách mạng miền Nam.
Kiến trúc đá hộc trăm năm của hải đăng Hòn Khoai
Ngự trị ngay trên đỉnh núi cao nhất của đảo Hòn Khoai ở cao độ 318 mét so với mực nước biển là công trình hải đăng Hòn Khoai — một trong những ngọn hải đăng cổ nhất trên vùng biển Việt Nam, nằm trong hệ thống đèn biển chiến lược Cần Giờ — Côn Đảo — Hòn Khoai — Phú Quốc. Công trình được người Pháp khởi công xây dựng và chính thức đưa vào vận hành từ năm 1920 nhằm dẫn luồng cho các tàu buôn quốc tế đi từ Biển Đông vòng qua mũi Cà Mau vào vịnh Thái Lan.
Điểm đặc sắc về kỹ thuật xây dựng của hải đăng Hòn Khoai là toàn bộ thân tháp hình khối trụ vuông cao 15,7 mét được xây hoàn toàn bằng đá hộc granit khai thác trực tiếp tại đảo. Các khối đá hoa cương được đẽo gọt tỉ mỉ theo hình lục giác tổ ong ở phần thân tường và hình chữ nhật vuông vức ở bốn góc bo chịu lực, gắn kết chặt chẽ bằng vữa kiên cố. Với độ cao tâm sáng đạt tới 318,5 mét so với mặt nước biển, ánh đèn từ hải đăng Hòn Khoai có tầm hiệu lực chiếu sáng ban đêm xa tới 35 hải lý (hơn 64 ki-lô-mét), suốt hơn một trăm năm qua luôn tỏa sáng dẫn đường cho tàu thuyền vượt biển.

Tiếng súng đêm mười ba tháng mười hai rực lửa
Chính tại khu vực trạm hải đăng Hòn Khoai trên đỉnh núi cao này, vào đêm 13 tháng 12 năm 1940, một sự kiện lịch sử chấn động đã nổ ra, ghi tên đảo Hòn Khoai vào trang vàng lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc. Đầu năm 1940, thực hiện sự phân công của tổ chức Đảng, nhà giáo, nhà báo yêu nước Phan Ngọc Hiển đã ra đảo hoạt động và gây dựng cơ sở cách mạng trong đội ngũ nhân viên gác đèn biển, công nhân cùng ngư dân trên đảo để chuẩn bị phối hợp với cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ.
Vào lúc 21 giờ đêm 13 tháng 12 năm 1940, đồng chí Phan Ngọc Hiển cùng các chiến sĩ cốt cán đã lãnh đạo lực lượng nghĩa quân thực hiện cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai đầy quả cảm, khống chế tên xếp đảo Olivier, thu toàn bộ vũ khí và làm chủ hoàn toàn ngọn hải đăng trước khi đưa đoàn tàu nghĩa quân tiến thẳng về đất liền Rạch Gốc sáng ngày 14 tháng 12 năm 1940. Dù sau đó đồng chí Phan Ngọc Hiển và các chiến sĩ đã anh dũng hy sinh tại Cà Mau vào tháng 7 năm 1941, thắng lợi của cuộc khởi nghĩa trên đảo Hòn Khoai đã trở thành biểu tượng bất diệt, và ngày 13 tháng 12 hằng năm đã được chọn làm Ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau.
Văn hóa biển đảo và giá trị bảo tồn di sản đảo Hòn Khoai
Trong dòng chảy phát triển đương đại, đảo Hòn Khoai không chỉ được gìn giữ như một khu bảo tồn thiên nhiên rừng — biển nghiêm ngặt và một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, mà còn gắn kết chặt chẽ với đời sống văn hóa ngư nghiệp trù phú của vùng ven biển Ngọc Hiển — Đất Mũi.
Nhịp sống ngư dân trú bão và văn hóa vùng biển
Đối với hàng ngàn ngư dân đánh bắt hải sản trên ngư trường Tây Nam Bộ, cụm đảo Hòn Khoai từ bao đời nay luôn được xem là điểm tựa bình yên giữa biển khơi. Mỗi khi xuất hiện giông lốc, vũng vịnh kín gió tại Bãi Lớn và Bãi Nhỏ dưới chân đảo lớn cùng các luồng nước khuất sóng quanh cụm Hòn Sao và Hòn Đồi Mồi lại trở thành khu neo đậu tránh bão an toàn cho hàng trăm ghe tàu tìm vào nương náu và lấy nước từ suối nước ngọt tự nhiên.
Không gian biển đảo quanh đảo Hòn Khoai và vùng bờ biển Rạch Gốc — Tân Ân đối diện còn là chiếc nôi của truyền thống cách mạng trên biển và kho tàng văn hóa sản vật đặc sắc của huyện Ngọc Hiển:
- Sự tiếp nối mạch nguồn huyền thoại đường biển anh hùng: Ngay tại cửa rạch đối diện đảo trong đất liền đã hình thành bến Vàm Lũng và huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển tại Rạch Gốc Cà Mau gắn với tên tuổi người Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Bông Văn Dĩa mở đường vượt biển ra Bắc gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Tinh hoa sản vật và di sản nghề biển vùng Rạch Gốc — Ngọc Hiển: Nguồn hải lưu giàu dinh dưỡng giao thoa quanh đảo Hòn Khoai đã cung cấp nguyên liệu thượng hạng cho các sản vật trứ danh đất Mũi như tôm khô Rạch Gốc, cua biển Cà Mau, ba khía Rạch Gốc và các thức quà ẩm thực biển như lẩu cá khoai Cà Mau hay khô cá khoai Cà Mau.
Vị thế Di tích lịch sử văn hóa quốc gia
Ghi nhận những giá trị lịch sử vô giá của cuộc khởi nghĩa ngày 13 tháng 12 năm 1940 cùng quần thể kiến trúc cổ trên đảo, ngày 27 tháng 4 năm 1990, Bộ Văn hóa — Thông tin đã ban hành Quyết định số 43/QĐ-BVHTT chính thức công nhận địa điểm lịch sử Hòn Khoai là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Cùng với danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau ở vùng biển phía Tây, sự hiện diện của khu di tích quốc gia trên đảo Hòn Khoai ở vùng biển phía Đông Nam đã tạo nên thế gọng kìm di sản biển đảo vững chắc nơi cực Nam Tổ quốc.
Đồng hành cùng công tác bảo tồn hệ sinh thái rừng nguyên sinh và tôn vinh di sản lịch sử biển đảo, chuyên trang Cà Mau NSSC đóng vai trò là cầu nối tri thức số hóa toàn diện các giá trị văn hóa bản địa và tiềm năng kinh tế biển của tỉnh Cà Mau. Từ ngọn hải đăng Hòn Khoai trăm tuổi kiêu hãnh tỏa sáng trên đỉnh núi cao 318 mét, thảm rừng nguyên sinh hải đảo xanh ngắt có suối nước ngọt tự nhiên tuôn chảy đến vẻ đẹp hoang sơ của Bãi Lớn và Bãi Nhỏ, bãi đá cuội tròn cùng vị thế Di tích lịch sử văn hóa quốc gia, đảo Hòn Khoai mãi là viên ngọc xanh tiền tiêu và là biểu tượng bất khuất giữa vùng biển trời cực Nam của đất nước Việt Nam.
NSSC Cà Mau
camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cà Mau.
Bài liên quan
Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu - Không gian di sản tôn vinh cội nguồn vọng cổ
Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu tại Bạc Liêu là di tích quốc gia tôn vinh tác giả bản Dạ cổ hoài lang và di sản nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.
Vườn quốc gia Mũi Cà Mau - Dải rừng ngập mặn nguyên sinh và khu Ramsar thế giới nơi cực Nam
Vườn quốc gia Mũi Cà Mau bảo tồn hơn 41.862 ha rừng ngập mặn đước mắm nguyên sinh, Khu Ramsar thứ 2.088 thế giới và vùng lõi dự trữ sinh quyển UNESCO.
Nhà Công tử Bạc Liêu - Dấu ấn kiến trúc Pháp cổ vàng son nơi đất phương Nam
Nhà Công tử Bạc Liêu lưu giữ kiến trúc Pháp cổ lộng lẫy cùng hệ thống cổ vật quý hiếm của gia tộc Hội đồng Trạch bên dòng sông Bạc Liêu lịch sử.



