Danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau - Tuyệt tác đảo đá hoa cương cổ đại và dấu ấn lịch sử nơi biển Tây
NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Giữa vùng biển nông ven bờ phía Tây bán đảo Cà Mau thuộc ấp Kênh Hòn, xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời, danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau hiện lên như một kiệt tác điêu khắc tự nhiên vươn mình khỏi lớp trầm tích phù sa trẻ. Quần thể cụm đảo đá hoa cương khoảng 180 triệu năm tuổi này vừa tạo điểm nhấn địa mạo hiếm có, vừa lưu giữ tín ngưỡng ngư dân và chiến công bảo vệ Tổ quốc.
Vị trí địa lý và kiến tạo của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau
Xét trên bản đồ địa chất vùng Đồng bằng sông Cửu Long, sự xuất hiện của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau mang ý nghĩa đặc biệt về khoa học Trái đất. Trong khi phần đất liền tỉnh Cà Mau được bồi đắp bởi trầm tích bùn sét kỷ Đệ Tứ trẻ trung, cụm đảo ven bờ này lại là khối đá gốc cổ sinh trồi lên sát mép nước biển Tây, tạo thành điểm tựa vững chãi trước sóng biển suốt hàng thiên niên kỷ.
Tọa độ cụm ba hòn đảo ven bờ biển Tây
Về vị trí hành chính, danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau tọa lạc tại ấp Kênh Hòn, xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời, cách trung tâm tỉnh lỵ Cà Mau khoảng 50 ki-lô-mét về phía Tây và cách cửa biển Sông Đốc hơn mười lăm ki-lô-mét về phía Bắc. Quần thể có tổng diện tích khoảng 6,43 héc-ta, nằm cách bờ đất liền chưa đầy năm trăm mét và được kết nối trực tiếp với đê biển Tây bằng một cây cầu bê tông kiên cố.
Cấu trúc không gian của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau gồm cụm ba hòn đảo đá lớn nhỏ quây quần sát nhau giữa làn nước vịnh Thái Lan là Hòn Ông Ngộ, Hòn Đá Lẻ và Hòn Đá Bạc (đảo trung tâm cao khoảng 50 mét so với mực nước biển). Giữa ba hòn đảo được nối liền bằng cầu bê tông men theo triền đá granit, liên kết mạch lạc với không gian sinh thái nội đồng của đầm Thị Tường Cà Mau và dải rừng tràm Vườn quốc gia U Minh Hạ ở phía Đông Bắc.
Quá trình hình thành đá hoa cương kỷ Jura Trung
Điểm độc bản tạo nên danh tiếng của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau là nguồn gốc địa chất cổ đại của cụm đảo đá hoa cương nguyên sinh. Theo các khảo sát địa chất thềm lục địa Tây Nam Bộ, khối đá cấu thành cụm đảo này là đá magma xâm nhập sâu thuộc phức hệ granit — granodiorit hình thành từ kỷ Jura Trung (khoảng 180 triệu năm trước). Qua hàng triệu năm vận động kiến tạo và phong hóa nhiệt đới, lớp đất phủ bên trên dần bào mòn, để lộ những tảng đá hoa cương nguyên khối chồng xếp lên nhau theo nhiều tầng bậc tự nhiên.
Dưới tác động mài mòn của sóng biển và gió mùa Tây Nam, bề mặt đá granit tại danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau trở nên nhẵn bóng với muôn vàn hình thù kỳ thú. Thành phần khoáng vật của đá chứa tỷ lệ cao tinh thể thạch anh, fenspat sáng màu và vảy mica trắng. Vào những ngày nắng đẹp, hàng triệu tinh thể khoáng vật trên vách đá tại Hòn Đá Lẻ và hòn chính phản xạ ánh nắng lấp lánh như dát bạc giữa trùng khơi, từ đó khai sinh tên gọi dân gian Hòn Đá Bạc lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Chế độ nhật triều và hệ sinh thái ven đảo
Nằm trong vùng biển nông vịnh Thái Lan ở bờ Tây bán đảo, chế độ thủy văn bao quanh danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau chịu sự chi phối của chế độ nhật triều không đều biên độ nhỏ. Vùng nước quanh cụm đảo đá hoa cương tại xã Khánh Bình Tây có độ sâu trung bình từ 1,5 đến 3 mét, đáy biển thoải dần và biên độ triều dao động êm dịu từ 0,8 đến 1,2 mét. Vào mùa gió Đông Bắc từ tháng mười một đến tháng tư năm sau, dải đất liền bán đảo Cà Mau che chắn phía sau giúp vùng biển quanh đảo lặng sóng, nước biển chuyển màu xanh trong vắt.
Sự giao thoa giữa nền địa chất đá hoa cương giữ nước ngọt mưa rừng và vùng nước mặn ven bờ đã nuôi dưỡng tại danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau một hệ sinh thái chuyển tiếp đặc sắc. Trên các khe đá của Hòn Ông Ngộ cùng hòn lớn, thảm thực vật rừng thứ sinh hải đảo bám rễ sâu vào lòng đá với bàng biển, dương liễu, sanh, si, sung cổ thụ xanh tốt bốn mùa. Dưới chân các ghềnh đá ngập triều là môi trường cư trú của hàu sữa, vẹm xanh, ốc nhảy, cua đá cùng các đàn cá đối, cá nâu, cá dìa kiếm ăn quanh các hốc đá ngầm.
| Hạng mục tự nhiên và văn hóa lịch sử | Vị trí phân bố trong quần thể | Đặc điểm cấu trúc và thông số tiêu biểu | Giá trị địa chất, văn hóa và lịch sử tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Đảo trung tâm Hòn Đá Bạc (Hòn Lớn) | Trung tâm cụm đảo, nối trực tiếp với cầu dẫn | Đỉnh cao nhất đạt khoảng 50 mét, tập trung rừng cây và công trình văn hóa | Hạt nhân cảnh quan của toàn bộ cụm đảo rộng 6,43 héc-ta |
| Đảo vệ tinh Hòn Ông Ngộ | Phía rìa ngoài cụm đảo nối qua cầu bê tông | Các khối đá granit lớn xếp chồng bao quanh vạt cây rừng nguyên sinh | Lưu giữ vẻ đẹp hoang sơ của ghềnh đá biển Tây |
| Đảo vệ tinh Hòn Đá Lẻ | Nằm tách biệt sát mép sóng phía Tây Nam | Tảng đá hoa cương nguyên khối vươn cao đón nắng và sóng biển | Phản chiếu ánh sáng lấp lánh như bạc khi nắng chiếu |
| Thắng cảnh Sân Tiên và Giếng Tiên | Sườn đá hoa cương thoai thoải trên đảo chính | Bề mặt đá phẳng rộng hàng chục mét vuông kèm hố nước ngọt tự nhiên | Gắn liền với truyền thuyết dân gian cư dân miền biển |
| Quần thể Tượng đài Chiến thắng CM12 | Khu vực quảng trường trung tâm trên đỉnh đảo | Tượng đài uy nghiêm, Nhà truyền thống và đền tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh | Ghi dấu chiến công phản gián lẫy lừng giai đoạn 1981 — 1984 |
| Không gian tâm linh Lăng Ông Nam Hải | Sườn đảo hướng ra mặt biển phía Tây | Kiến trúc đình miếu truyền thống lưu giữ bộ cốt Cá Ông khổng lồ | Trung tâm tín ngưỡng cầu ngư của ngư dân vùng biển Trần Văn Thời |

Quần thể kỳ quan đá cổ tại danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau
Bước qua cây cầu bê tông nối từ đê biển Tây ra đảo, không gian danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau mở ra một bảo tàng địa mạo ngoài trời sống động. Hàng vạn tảng đá hoa cương đủ kích thước nằm gối đầu lên nhau, kiến tạo nên những lối mòn luồn dưới vòm đá và các cụm tiểu cảnh thiên tạo gắn liền với trí tưởng tượng phong phú của cư dân bản địa.
Hình thái Hòn Ông Ngộ, Hòn Đá Lẻ và hòn chính
Cấu trúc cảnh quan của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau được định hình bởi sự phân bố hài hòa giữa ba khối đảo đá có cao độ riêng biệt. Ngay khi đặt chân qua cầu dẫn, du khách sẽ bắt gặp hòn đảo trung tâm vươn cao tới 50 mét so với mặt biển. Phần chân đảo được bao bọc bởi vành đai đá hoa cương màu xám trắng và vàng nhạt chạy dài như bức tường thành ngăn sóng, trong khi phần đỉnh đảo che phủ bởi tán cây cổ thụ rợp bóng mát và quy tụ các công trình tưởng niệm lịch sử, tâm linh.
Từ đảo lớn trung tâm, những nhịp cầu bê tông nhỏ dẫn lối qua làn nước biển trong xanh sang Hòn Ông Ngộ và Hòn Đá Lẻ. Tại Hòn Ông Ngộ, các khối đá granit xếp chồng lên nhau cao vút thành vách đá dựng đứng hướng ra khơi xa, bên trên đỉnh đá có những gốc cây si, bàng biển cổ thụ đâm rễ ôm chặt kẽ đá. Trong khi đó, Hòn Đá Lẻ nằm nhô ra phía biển Tây như vọng gác tiền tiêu bằng đá nguyên khối giữa sóng nước.
Dấu ấn huyền thoại nơi Sân Tiên và Giếng Tiên
Đi dọc theo con đường lát đá uốn lượn quanh chân đảo lớn tại danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau, người thưởng ngoạn sẽ bắt gặp quần thể thắng cảnh Sân Tiên và Giếng Tiên — nơi hội tụ vẻ đẹp kỳ lạ của tạo hóa và văn học truyền miệng vùng đất mới. Khu vực Sân Tiên là phiến đá hoa cương khổng lồ trải rộng hàng chục mét vuông ngay sát mép sóng với bề mặt phẳng phiu, nhẵn mịn tự nhiên, bao quanh bởi những tảng đá tròn trịa nhô cao tựa bộ bàn ghế đá bày sẵn giữa thiên nhiên.
Nằm kế bên Sân Tiên là Giếng Tiên — một hốc đá tự nhiên trũng sâu vào lòng tảng đá hoa cương nguyên khối, đường kính miệng hơn một mét. Điều kỳ diệu về thủy văn địa chất của cụm Sân Tiên và Giếng Tiên là dù nằm sát mép nước biển mặn, lòng Giếng Tiên vẫn luôn đọng đầy làn nước ngọt trong vắt quanh năm nhờ mạch nước ngầm rỉ ra từ khe nứt đá granit trên đỉnh đảo. Trong tâm thức dân gian thời kỳ lịch sử khai phá vùng đất cực Nam Cà Mau và thương cảng cổ Bạc Liêu, nơi đây từng được truyền tụng là chốn tiên nữ giáng trần dạo chơi mỗi đêm trăng thanh.
Vẻ đẹp Bàn tay Tiên và ghềnh đá lấp lánh
Tiếp tục men theo các bậc đá hoa cương vòng quanh bờ Tây của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau, hệ thống khe nứt kiến tạo kết hợp quá trình phong hóa bóc vỏ cầu của đá granit đã tạo nên những khối hình điêu khắc tự nhiên độc đáo. Nổi bật nhất trên triền đá hướng biển là cụm đá Bàn tay Tiên — một khối đá hoa cương lớn bị các đường khe nứt dọc chia tách thành năm khối đá thuôn dài nằm sát cạnh nhau hệt như năm ngón tay khổng lồ vươn lên trời cao.
Cách cụm Bàn tay Tiên không xa trên bề mặt phiến đá nghiêng sát biển là dấu Bàn chân Tiên — vết lõm tự nhiên trên đá cứng mang hình dáng bàn chân người rõ nét. Sự hiện diện nối tiếp của Sân Tiên và Giếng Tiên, Bàn tay Tiên, Bàn chân Tiên cùng hàng loạt khối đá hình con rùa, cánh buồm trên khắp cụm đảo đá hoa cương đã biến hành trình khám phá quanh đảo thành cuộc đối thoại thú vị giữa địa chất học và mỹ cảm dân gian vùng U Minh — Trần Văn Thời.

Dấu son lịch sử hào hùng ở danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau
Không chỉ tỏa sáng bởi vẻ đẹp địa chất 180 triệu năm tuổi, danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau còn là một tọa độ lịch sử thiêng liêng, nơi ghi dấu tinh thần chiến đấu kiên cường trong kháng chiến giải phóng dân tộc và trí tuệ mưu lược đỉnh cao của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam trong sự nghiệp bảo vệ an ninh quốc gia.
Trận địa pháo binh và cuộc chiến giữ đất Kênh Hòn
Với vị trí địa chiến lược nhô cao 50 mét kiểm soát mặt biển phía Tây và hành lang nối liền căn cứ rừng U Minh với cửa Sông Đốc, cụm đảo tại xã Khánh Bình Tây luôn giữ vai trò trọng yếu về quân sự. Trước đó, tại cửa Sông Đốc lân cận từng diễn ra sự kiện điểm tập kết 200 ngày tại Sông Đốc năm 1954 — 1955, khắc sâu tình nghĩa sắt son của đồng bào miền Tây với cách mạng. Cuối năm 1970, đối phương đưa lực lượng ra đóng đồn và đặt trận địa pháo 105 ly trên đỉnh đảo nhằm khống chế vùng giải phóng dọc tuyến kênh Hòn — Đá Bạc.
Đêm 17 rạng sáng 18 tháng 5 năm 1971, lực lượng vũ trang huyện Trần Văn Thời phối hợp cùng du kích xã Khánh Bình Tây đã mưu trí vượt biển, bí mật áp sát vách đá hoa cương để tấn công tiêu diệt đồn địch trên đảo. Chiến thắng giải phóng cụm đảo tháng 5 năm 1971 đã đập tan mắt xích kiểm soát ven biển Tây, giữ vững thế liên hoàn cho vùng căn cứ U Minh Hạ đến ngày toàn thắng năm 1975.
Trung tâm chỉ huy đập tan âm mưu xâm nhập
Bước sang thập niên 1980, vùng biển vắng quanh danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau trở thành địa điểm trọng tâm trong cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh Tổ quốc gắn với chuyên án CM12 tại Hòn Đá Bạc Cà Mau năm 1981 1984. Đây là chuyên án phản gián quy mô lớn nhằm vô hiệu hóa âm mưu xâm nhập vũ trang bằng đường biển từ nước ngoài về vùng ven biển Kênh Hòn — Đá Bạc do tổ chức của Lê Quốc Túy và Mai Văn Hạnh thực hiện.
Dưới sự chỉ đạo của Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) và sự phối hợp của quân dân tỉnh Minh Hải — Cà Mau, Ban chuyên án đã đặt sở chỉ huy tiền phương ngay tại Hòn Đá Bạc. Từ tháng 5 năm 1981 đến ngày 9 tháng 9 năm 1984, các chiến sĩ an ninh đã đón lõng thành công 18 chuyến tàu xâm nhập bí mật tại vùng biển xã Khánh Bình Tây, bắt giữ 189 đối tượng, thu giữ gần 300 tấn vũ khí, chất nổ cùng 14 tấn tiền giả, giữ trọn bình yên cho nhân dân vùng cực Nam.
Không gian Tượng đài Chiến thắng CM12 và đền Bác
Nhằm tôn vinh chiến công lịch sử trên đảo, năm 2014, quần thể công trình tưởng niệm quy mô lớn đã được khánh thành trên đỉnh đồi trung tâm của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau. Tâm điểm của quần thể là Tượng đài Chiến thắng CM12 tạc bằng đá granit bền vững trước gió biển, khắc họa hình ảnh chiến sĩ Công an nhân dân sát cánh cùng Quân đội và nhân dân địa phương hiên ngang đứng trên mũi thuyền vươn cao.
Liền kề quảng trường Tượng đài Chiến thắng CM12 là Nhà truyền thống trưng bày hàng trăm hiện vật gốc, bản đồ tác chiến và vũ khí thu giữ từ các chuyến tàu xâm nhập giai đoạn 1981 — 1984. Trên vị trí trang nghiêm nhất của đỉnh đảo là Đền tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng theo kiến trúc cổ truyền mái đao cong uy nghiêm, kết nối tâm linh thành kính với Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Cà Mau ở trung tâm tỉnh lỵ.
Tín ngưỡng biển và giá trị của danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau
Bên cạnh giá trị địa chất tự nhiên và di tích lịch sử cách mạng, danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau còn là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh của cộng đồng cư dân vạn chài vùng biển Trần Văn Thời, phản ánh sinh động mối giao cảm sâu sắc giữa con người phương Nam với đại dương bao la.
Kiến trúc Lăng Ông Nam Hải và tục thờ Cá Ông
Trên sườn đảo hướng thẳng ra vùng biển Tây lộng gió tại danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau, công trình Lăng Ông Nam Hải (Đền thờ Cá Ông) hiện lên trang nghiêm dưới bóng cây rừng cổ thụ. Câu chuyện khởi dựng Lăng Ông Nam Hải trên đảo gắn liền với sự kiện ngày 20 tháng 5 năm 1995 (tức ngày 21 tháng 4 năm Ất Hợi), ngư dân vùng biển Kênh Hòn — Sông Đốc phát hiện một cá Ông khổng lồ dài khoảng 12,5 mét, nặng trên 15 tấn "lụy" và trôi dạt vào vùng biển gần đảo.
Theo nghi thức cổ truyền của ngư dân miền Tây, bà con vạn chài cùng ban quản lý khu di tích đã thành kính tổ chức lễ thượng đại tang và rước toàn bộ bộ cốt cá Ông về tôn trí trong lồng kính dài tại chính điện Lăng Ông Nam Hải trên đảo Hòn Đá Bạc để phụng thờ. Hằng năm, từ ngày 21 đến 23 tháng 4 âm lịch, lễ hội Nghinh Ông tại Hòn Đá Bạc lại được tổ chức trang trọng, hòa chung mạch nguồn di sản văn hóa phi vật thể với Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc truyền thống của huyện Trần Văn Thời, cầu nguyện mưa thuận gió hòa, tàu thuyền ra khơi tôm cá đầy khoang.
Bản sắc văn hóa làng chài ven biển Trần Văn Thời
Không gian văn hóa bao quanh danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau tại xã Khánh Bình Tây mang đậm hơi thở phóng khoáng, nghĩa tình của cư dân vùng giao thoa giữa rừng tràm ngọt hóa và biển Tây mặn mòi. Sự trù phú của vùng biển nông ven đảo kết hợp với vùng đệm nông — lâm nghiệp huyện Trần Văn Thời đã sản sinh ra nhiều làng nghề và sản vật bản địa đặc sắc:
- Hệ thống làng nghề chế biến nông thủy sản truyền thống vùng Trần Văn Thời: Ngay trên dải đất ven biển nối từ cửa Sông Đốc lên xã Khánh Bình Tây và xã Khánh Hải, cư dân địa phương đã gìn giữ nghề chế tác hải sản phơi nắng tự nhiên tại làng nghề làm khô biển Sông Đốc Trần Văn Thời Cà Mau cùng nghề thủ công trăm năm tuổi tại làng nghề ép chuối khô Khánh Hải Trần Văn Thời Cà Mau.
- Phong vị ẩm thực sinh thái giao hòa giữa biển Tây và rừng U Minh: Nguồn hải sản tươi ngọt đánh bắt quanh các rạn đá ngầm của cụm đảo đá hoa cương như cá nâu, cá đối, hàu đá khi kết hợp cùng rau rừng, cá đồng vùng ngọt hóa đã làm phong phú thêm bản đồ ẩm thực địa phương bên cạnh những món ngon trứ danh của tỉnh như lẩu mắm U Minh Hạ hay cá lóc nướng trui U Minh Hạ.
Vị thế Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia
Với sự kết hợp hài hòa giữa kỳ quan địa chất 180 triệu năm tuổi và giá trị lịch sử của trung tâm chỉ huy Kế hoạch phản gián CM12, ngày 22 tháng 6 năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2245/QĐ-BVHTTDL chính thức xếp hạng địa điểm lịch sử Hòn Đá Bạc là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Danh hiệu cao quý này khẳng định tầm vóc tiêu biểu của quần thể đảo đá ven biển Tây trong hệ thống di sản của tỉnh Cà Mau, sánh đôi cùng cụm đảo Hòn Khoai ở vùng biển phía Đông Nam.
Trong chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị di sản bản địa gắn với chuyển đổi số, chuyên trang Cà Mau NSSC không ngừng cập nhật hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác nhằm lan tỏa vẻ đẹp thiên nhiên và truyền thống lịch sử của địa phương tới cộng đồng. Hội tụ vẻ đẹp kỳ vĩ của Hòn Ông Ngộ, Hòn Đá Lẻ, cụm thắng cảnh Sân Tiên và Giếng Tiên, không gian linh thiêng nơi Lăng Ông Nam Hải cùng đài tưởng niệm hào hùng của Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia, danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau mãi là viên ngọc quý lấp lánh bên bờ biển Tây và là niềm tự hào trường tồn của quân dân đất Mũi.
NSSC Cà Mau
camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cà Mau.
Bài liên quan
Đảo Hòn Khoai - Tiền đồn rừng nguyên sinh và ngọn hải đăng lịch sử nơi vùng biển cực Nam
Đảo Hòn Khoai thuộc huyện Ngọc Hiển sở hữu rừng nguyên sinh 400 ha, ngọn hải đăng cổ xây dựng năm 1920 trên đỉnh núi cao 318 mét và di tích lịch sử quốc gia.
Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu - Không gian di sản tôn vinh cội nguồn vọng cổ
Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu tại Bạc Liêu là di tích quốc gia tôn vinh tác giả bản Dạ cổ hoài lang và di sản nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.
Vườn quốc gia Mũi Cà Mau - Dải rừng ngập mặn nguyên sinh và khu Ramsar thế giới nơi cực Nam
Vườn quốc gia Mũi Cà Mau bảo tồn hơn 41.862 ha rừng ngập mặn đước mắm nguyên sinh, Khu Ramsar thứ 2.088 thế giới và vùng lõi dự trữ sinh quyển UNESCO.



