Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu - Không gian di sản tôn vinh cội nguồn vọng cổ Nam Bộ

Được tổ chức định kỳ vào dịp rằm tháng Tám âm lịch hàng năm, lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu là sự kiện văn hóa lớn của vùng bán đảo Cà Mau nhằm tưởng niệm cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu và khẳng định sức sống trường tồn của di sản Đờn ca tài tử Nam Bộ.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Sân khấu biểu tượng cây đờn kìm và hoa sen rực rỡ trong đêm khai mạc lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Giữa tiết trời thu dịu mát của vùng sông nước phương Nam, lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu vang lên như một bản giao hưởng tri ân những bậc tiền bối đã khai sinh nền cổ nhạc dân tộc. Trong ánh sáng lung linh của đêm rằm tháng Tám, tiếng đờn kìm khoan nhặt hòa cùng nhịp đôi vọng cổ bên Đài Nguyệt Cầm đã kết nối hàng vạn trái tim mộ điệu tìm về cội nguồn sân khấu cải lương.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Sự ra đời và phát triển của lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu gắn liền với dấu mốc lịch sử âm nhạc năm 1919 và truyền thống tôn sư trọng đạo của giới nghệ sĩ miền Tây Nam Bộ. Từ những buổi họp mặt tri âm mộc mạc bên phần mộ người nhạc sĩ tài hoa, sự kiện đã định hình quy mô lễ hội văn hóa lớn của toàn vùng đồng bằng châu thổ.

Khúc nhạc lòng đêm thu năm Kỷ Mùi 1919

Ngược dòng lịch sử về đầu thế kỷ hai mươi, vùng đất Bạc Liêu nằm trong mạch chảy sôi động của lịch sử khai phá vùng đất cực Nam Cà Mau và thương cảng cổ Bạc Liêu đã trở thành chiếc nôi nuôi dưỡng phong trào nhạc lễ và đờn ca tài tử. Tại vùng đất trù phú ấy, chàng thanh niên Cao Văn Lầu hay Bác Sáu Lầu sớm thọ giáo nhạc sư Lê Tài Khí để thông thạo các ngón đờn kìm, đờn cò, đờn tranh và trống lễ. Biến cố lớn xảy đến khi cuộc hôn nhân của ông với bà Trần Thị Tấn bị chia cắt bởi lễ giáo phong kiến khắt khe chỉ vì ba năm chung sống chưa có con nối dõi.

Trong những đêm dài cô tịch nơi căn chòi nhỏ ven rạch Ông Bổn, nỗi nhớ thương người vợ hiền hòa cùng tiếng trống điểm canh đã thôi thúc ông ôm cây đờn kìm gửi gắm tâm tư. Vào đúng đêm rằm tháng Tám năm Kỷ Mùi 1919, ông đã sáng tác hoàn chỉnh bản Dạ cổ hoài lang gồm hai mươi câu nhịp đôi vọng cổ. Tác phẩm mượn nỗi lòng người chinh phụ đêm khuya nghe tiếng trống canh nhớ chồng nơi biên ải để bày tỏ tình nghĩa phu thê thủy chung, cảm hóa gia đình đón người vợ hiền trở về đoàn tụ và mở đường cho sự ra đời của bài vọng cổ cải lương.

Hành trình từ giỗ Tổ đến lễ hội cấp vùng

Khi nhạc sĩ Sáu Lầu qua đời năm 1976, phần mộ của ông trở thành chốn tìm về thiêng liêng của các thế hệ nghệ sĩ cổ nhạc. Hàng năm, cứ mỗi độ trăng thu tròn vành vào ngày mười lăm tháng Tám âm lịch — kỷ niệm ngày khai sinh khúc nhạc lòng bất hủ và nối tiếp ngày giỗ tổ nghiệp cổ nhạc sân khấu truyền thống mười hai tháng Tám âm lịch — các ban đờn ca tài tử khắp vùng lại tự nguyện hội tụ về thắp nén tâm hương và hòa đờn dưới ánh trăng thu.

Bước sang đầu thế kỷ hai mươi mốt, nhằm tôn vinh công lao bậc tiền bối và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể phương Nam, chính quyền địa phương đã nâng tầm các hoạt động kỷ niệm thành lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu tổ chức định kỳ hàng năm. Sau khi nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013 và kỳ Festival Đờn ca tài tử quốc gia lần thứ nhất năm 2014, quy mô lễ hội ngày càng được tổ chức bài bản và trang trọng.

Phương diện di sảnNội dung lịch sử và quy chuẩn lễ hộiÝ nghĩa văn hóa đối với cộng đồng Nam Bộ
Thời gian tổ chứcDịp rằm tháng Tám âm lịch hàng năm (từ 12 đến 15 tháng 8 âm lịch)Kỷ niệm đêm ra đời khúc nhạc năm 1919 và kết nối lễ giỗ tổ nghiệp cổ nhạc
Không gian trọng tâmKhu lưu niệm nhạc sĩ và quảng trường trung tâm đô thị Bạc LiêuQuy tụ các ban đờn ca tài tử cùng hàng vạn người dân mộ điệu
Nhân vật trung tâmCố nhạc sĩ Sáu Lầu cùng các thế hệ tiền hiền khai sáng cổ nhạcTôn vinh đạo lý uống nước nhớ nguồn và tình nghĩa phu thê thủy chung
Nghi thức cốt lõiLễ dâng hương tưởng niệm, hòa đờn hai mươi câu gốc và ca vọng cổBảo tồn nguyên bản nhịp đôi vọng cổ cùng hệ thống hai mươi bản Tổ
Hoạt động hội tụLiên hoan đờn ca tài tử và tái hiện không gian hội trăng rằmTruyền lửa đam mê nghệ thuật truyền thống cho thế hệ thanh thiếu niên

Không gian văn hóa của lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Không gian tổ chức lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu được quy hoạch như một bức tranh di sản mở, kết nối hài hòa giữa chốn tưởng niệm trang nghiêm và các quảng trường sinh hoạt cộng đồng. Mỗi địa điểm diễn ra lễ hội đều mang đậm dấu ấn kiến trúc biểu tượng của âm nhạc cổ truyền phương Nam.

Tâm điểm tưởng niệm bên Đài Nguyệt Cầm

Trái tim thiêng liêng của mùa lễ hội nằm tại quần thể Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu tọa lạc ở phường 2 trên diện tích hơn mười hai nghìn năm trăm mét vuông. Được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 2014, khuôn viên nổi bật với công trình Đài Nguyệt Cầm vươn cao giữa hồ sen phẳng lặng. Hình tượng cây đờn kìm cách điệu tựa trên thân ống tre vạt nhọn vừa tôn vinh nhạc cụ chủ đạo khai sinh khúc nhạc năm 1919 vừa biểu trưng cho cốt cách thanh cao của người nghệ sĩ dân gian.

Trong những ngày diễn ra lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu, sáu cụm bậc thang dẫn lên Đài Nguyệt Cầm theo cấp số nhân 2, 4, 8, 16, 32, 64 bậc được trang hoàng rực rỡ, tái hiện trực quan tiến trình phát triển nhịp phách của bài vọng cổ. Dọc lối đi trong khu vườn nhạc cụ đá và nhà trưng bày chuyên đề, dòng người hành hương lặng lẽ chiêm ngưỡng mười hai nhạc khí cổ truyền bằng đá xanh, bức phù điêu hai mươi bản Tổ cùng tấm bia đá khắc trọn vẹn hai mươi câu chữ quốc ngữ kèm hệ thống ký âm ngũ cung Hò, Xự, Xang, Xê, Cống.

Tiết mục trình diễn nghệ thuật cổ nhạc và múa quạt truyền thống tri ân tiền nhân tại lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu
Tiết mục trình diễn nghệ thuật cổ nhạc và múa quạt truyền thống tri ân tiền nhân tại lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Trục cảnh quan kết nối di sản phố cổ

Bên cạnh không gian tưởng niệm tĩnh lặng tại khu di tích quốc gia, các chương trình nghệ thuật quy mô lớn của lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu còn lan tỏa ra Quảng trường Hùng Vương Bạc Liêu và nhà hát Ba Nón Lá kề bên. Tại quảng trường trung tâm, biểu tượng cây đờn kìm cách điệu cao hơn mười tám mét đặt trên đài sen năm cánh trở thành phông nền kiến trúc hoành tráng cho sân khấu đêm khai mạc.

Hành trình trải nghiệm lễ hội của người dân và du khách còn mở rộng dọc theo các tuyến phố cổ ven sông, nơi lưu giữ những công trình kiến trúc giao thoa Đông Tây như dinh thự Nhà Công tử Bạc Liêu. Vào những đêm hội tháng Tám âm lịch, mặt nước kênh rạch bừng sáng bởi hàng ngàn chiếc đèn lồng ngũ sắc tạo nên không gian hội trăng rằm thơ mộng, nơi du khách vừa thưởng thức tiếng đờn câu ca vừa cảm nhận bản sắc văn hóa ẩm thực địa phương qua những thức quà truyền thống dịp lễ hội như bún nước lèo Bạc Liêu hay món bánh củ cải Bạc Liêu dân dã.

Nghi thức và diễn xướng tại lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Cấu trúc hoạt động của lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phần lễ trang nghiêm chuẩn mực theo nghi thức cổ truyền và phần hội diễn xướng nghệ thuật giàu sức sáng tạo. Mỗi nghi thức và chương trình biểu diễn đều hướng tới mục tiêu tôn vinh cội nguồn âm nhạc dân tộc.

Lễ dâng hương tri ân bậc tiền nhân mở lối

Nghi thức mở đầu và giữ vị trí thiêng liêng nhất trong chuỗi sự kiện là lễ dâng hương tưởng niệm tác giả khúc nhạc lòng năm 1919 cùng các bậc tiền hiền cổ nhạc. Đúng vào dịp rằm tháng Tám âm lịch, trong tiếng nhạc ngũ âm ngân vang trầm hùng tại khuôn viên khu lưu niệm, các vị bô lão, đại diện cơ quan văn hóa, đông đảo nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân và các đoàn nghệ sĩ cải lương trang nghiêm tiến vào trước tượng đài và khu mộ gia đình.

Trong làn khói trầm hương quyện tỏa dưới bóng Đài Nguyệt Cầm, bài văn tế trang trọng được xướng đọc nhằm ôn lại cuộc đời thanh bạch và công lao khai sáng của cố nhạc sĩ. Ngay sau đó, dàn nhạc tài tử gồm những danh cầm lão luyện cùng các nghệ sĩ thanh nhạc thực hiện nghi thức hòa đờn và đồng ca nguyên bản hai mươi câu nhịp đôi vọng cổ. Nghi lễ tri ân đồng thời kết nối với lễ giỗ tổ nghiệp cổ nhạc, nơi các nghệ sĩ trẻ dâng hương tưởng nhớ các bậc hậu tổ và những soạn giả tài danh của quê hương Bạc Liêu — Cà Mau như soạn giả Yên Lang cùng nhạc sĩ, soạn giả Trọng Nguyễn.

Đông đảo người dân và du khách hội tụ về Quảng trường Hùng Vương thưởng thức đêm lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu
Đông đảo người dân và du khách hội tụ về Quảng trường Hùng Vương thưởng thức đêm lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Hội tụ các ban đờn ca tài tử phương Nam

Tiếp nối phần lễ thành kính là chuỗi hoạt động diễn xướng sôi nổi kéo dài nhiều ngày đêm, tâm điểm là kỳ liên hoan đờn ca tài tử quy tụ hàng chục câu lạc bộ nghệ thuật từ các tỉnh thành Nam Bộ. Các buổi giao lưu tái hiện đúng tinh thần tài tử nguyên bản — nơi những người tri âm ngồi quây quần trên bộ ván gỗ hoặc chiếu hoa, cùng so dây đờn kìm, đờn tranh, đờn cò, đờn tỳ bà, gõ nhịp song lang và hòa giọng ca câu Bắc, câu Oán, câu Nam.

Điểm nhấn giàu cảm xúc nhất của phần hội là việc tái hiện không gian hội trăng rằm trên mặt hồ sen và dọc các tuyến kênh nội ô. Dưới ánh trăng rằm tháng Tám vằng vặc, những chiếc thuyền hoa chở các ban đờn ca tài tử chầm chậm trôi trên mặt nước, tiếng đờn câu vọng cổ ngân dài theo làn gió thu tạo nên khung cảnh thưởng lãm nghệ thuật thi vị, kết hợp cùng các gian trưng bày chế tác nhạc cụ dân tộc và thư pháp khắc họa lời ca hai mươi câu gốc.

Giá trị di sản đương đại của lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu

Trải qua nhiều kỳ tổ chức quy mô và chuyên nghiệp, lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu đã khẳng định vị thế là một trong những sự kiện văn hóa tiêu biểu nhất của vùng cực Nam Tổ quốc. Lễ hội đóng vai trò cầu nối quan trọng đưa di sản âm nhạc truyền thống hòa nhập bền vững vào đời sống đương đại.

Bảo tồn mạch nguồn vọng cổ và cải lương

Giá trị cốt lõi của lễ hội nằm ở việc tạo lập môi trường thực hành sống động để bảo vệ và phát huy Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Thông qua các cuộc thi, buổi tọa đàm chuyên môn và hoạt động giao lưu tại liên hoan đờn ca tài tử, những chuẩn mực khắt khe về kỹ thuật nhấn nhá chữ nhạc ngũ cung, cách sắp nhịp song lang và nghệ thuật hòa đờn ngẫu hứng được các nghệ nhân ưu tú trực tiếp trao truyền cho lớp kế cận.

Các giá trị văn hóa và nhân văn cốt lõi được kết tinh qua lễ hội bao gồm:

  • Giá trị lịch sử âm nhạc học bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc hai mươi câu nhịp đôi vọng cổ năm 1919 cùng các bậc thang phát triển nhịp phách của sân khấu cải lương Việt Nam.
  • Giá trị đạo lý truyền thống đề cao tinh thần uống nước nhớ nguồn, lòng tri ân tổ nghiệp cổ nhạc và ca ngợi phẩm chất thủy chung, trọng nghĩa tình của con người phương Nam.
  • Giá trị cố kết cộng đồng gắn kết các thế hệ nghệ nhân ưu tú, giới mộ điệu và đồng bào các dân tộc Kinh, Hoa, Khmer trong không gian sinh hoạt văn hóa lành mạnh.
  • Giá trị giáo dục thế hệ trẻ khơi dậy niềm tự hào di sản bản địa thông qua các hội thi đờn ca tài tử học đường và hoạt động trải nghiệm tại khu di tích quốc gia.

Lan tỏa bản sắc văn hiến vùng đất cực Nam

Trong bức tranh tổng thể các lễ hội văn hóa của vùng bán đảo Cà Mau — Bạc Liêu, nếu những lễ hội miền biển phản ánh khát vọng bình an nơi đầu sóng ngọn gió thì lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu lại tỏa sáng như biểu tượng của chiều sâu tâm hồn và cốt cách tài tử phóng khoáng. Nhằm lưu giữ và phổ biến hệ thống tri thức chuẩn xác về các di sản văn hóa phi vật thể của địa phương, chuyên trang Cà Mau NSSC luôn chú trọng cập nhật dữ liệu bách khoa toàn diện về lịch sử hình thành, không gian thực hành và giá trị nghệ thuật của lễ hội.

Mỗi mùa trăng thu tháng Tám lại về trên vùng đất phương Nam, tiếng đờn kìm trầm bổng ngân vang trong lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu lại một lần nữa đánh thức những rung cảm sâu thẳm nhất trong lòng người mộ điệu. Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng chuyển động, lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu vẫn mãi là ngọn lửa ấm áp giữ gìn hồn cốt vọng cổ Nam Bộ tỏa sáng trường tồn cùng năm tháng.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất