Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng - Nếp lễ nghi cổ truyền bên sông Bảy Háp

Cứ mỗi độ tháng Năm âm lịch về trên bến sông Rạch Rập hiền hòa nối liền dòng Bảy Háp, cộng đồng cư dân địa phương lại tề tựu dưới mái đình lịch sử để cử hành lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng, thành kính dâng hương lên thần Thành Hoàng Bổn Cảnh và tri ân những bậc tiền nhân có công khai mở dải đất cực Nam.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Cổng tam quan uy nghiêm và bức bình phong mãnh hổ tại Di tích lịch sử quốc gia đình Tân Hưng Cà Mau

Soi bóng uy nghiêm bên ngã ba sông Rạch Rập giao hòa cùng dòng sông Bảy Háp lịch sử, lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng là một trong những sinh hoạt tín ngưỡng dân gian lâu đời và tiêu biểu nhất của cư dân vùng đất Cà Mau. Không chỉ bảo lưu trọn vẹn hệ thống điển lễ cúng đình cổ truyền Nam Bộ, kỳ đại lễ hằng năm còn là dịp để người dân địa phương thành kính tưởng nhớ công đức bậc tiền hiền mở cõi và ôn lại truyền thống yêu nước hào hùng.

Nguồn gốc tín ngưỡng của lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng

Lịch sử hình thành kỳ lễ hội gắn liền mật thiết với quá trình lưu dân người Việt xuôi dòng sông nước về phương Nam khai hoang lập ấp và dựng xây thiết chế đình làng. Trải qua hơn một thế kỷ biến thiên của lịch sử, ngôi đình cổ tại xã Lý Văn Lâm vẫn giữ vững vị thế là điểm tựa tâm linh thiêng liêng của cộng đồng cư dân bản địa.

Dấu ấn tiền hiền khai khẩn bên dòng Bảy Háp

Ngược dòng lịch sử khai phá vùng đất cực Nam Cà Mau và thương cảng cổ Bạc Liêu, vào thế kỷ XVIII và XIX, những đoàn lưu dân đã theo các tuyến thủy đạo tự nhiên tiến về vùng đất ven sông Bảy Háp để phát quang rừng rậm, cải tạo đất phèn lập nên thôn ấp mới. Giữa thiên nhiên hoang sơ, cư dân các ấp Tân Hưng, Tân Tạo đã sớm lập miếu, dựng đình nhằm gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi.

Vào năm Đinh Mùi 1907, nhân dân địa phương đồng lòng xây dựng ngôi đình Tân Hưng Cà Mau khang trang tại ngã ba sông Rạch Rập nối ra sông Bảy Háp thuộc ấp Tân Tạo, xã Lý Văn Lâm, thành phố Cà Mau. Kể từ đó, lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng được duy trì tổ chức định kỳ vào hai ngày mùng 10 và 11 tháng Năm âm lịch hằng năm. Hai chữ Kỳ Yên trong văn hóa nông nghiệp Nam Bộ mang ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, phong điều vũ thuận và tưởng nhớ công ơn các bậc Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ.

Đạo sắc phong thần và mốc son lịch sử năm 1930

Giá trị tâm linh cốt lõi của lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng được khẳng định qua đạo sắc phong vua Tự Đức năm thứ 5, tức năm Nhâm Tý 1852, ban cho vị thần bảo hộ vùng đất là thần Thành Hoàng Bổn Cảnh với mỹ tự Quảng Hậu Chánh Trực Hựu Thiên Đôn Ngưng chi thần. Nguyên xưa, đạo sắc thần này được triều đình nhà Nguyễn ban tặng cho ngôi đình Cái Giữa tại vùng Cái Nước. Khi thực dân Pháp đánh chiếm phương Nam, để bảo vệ báu vật quốc gia khỏi chiến cuộc, các bậc bô lão đã cung thỉnh hộp sắc thần về cất giữ cẩn mật và rước về phụng thờ chính thức tại đình Tân Hưng từ năm 1907.

Không chỉ là chốn thờ phụng thần Thành Hoàng Bổn Cảnh linh thiêng, ngôi đình nơi diễn ra lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng còn ghi dấu trang sử cách mạng chói lọi. Ngày mùng 1 tháng 5 năm 1930, đồng chí Phạm Hồng Thám cùng các chiến sĩ cách mạng đã treo lá cờ đỏ búa liềm đầu tiên của tỉnh Cà Mau trên ngọn cây dương trước cổng đình. Trong kháng chiến, khuôn viên đình là nơi đặt Bộ chỉ huy Mặt trận Tân Hưng, gắn liền với hào khí của cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai do anh hùng Phan Ngọc Hiển lãnh đạo, vùng chiến khu căn cứ rừng U Minh cũng như chiến thắng Đầm Dơi Cái Nước Chà Là năm 1963 tại Cà Mau. Ngày 3 tháng 6 năm 1992, đình Tân Hưng được xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia.

  • Thời gian cử hành đại lễ: Diễn ra định kỳ ngày mùng 10 và 11 tháng Năm âm lịch hằng năm theo chu kỳ chuyển mùa nông nghiệp.
  • Không gian di tích cốt lõi: Quần thể Di tích lịch sử quốc gia đình Tân Hưng tại xã Lý Văn Lâm, thành phố Cà Mau, bên bờ sông Rạch Rập.
  • Đối tượng suy tôn trung tâm: Thờ phụng thần Thành Hoàng Bổn Cảnh được ban sắc phong vua Tự Đức năm 1852, cùng bậc Tiền hiền, Hậu hiền và liệt sĩ.
  • Dấu ấn lịch sử cách mạng: Nơi treo lá cờ Đảng Cộng sản Đông Dương đầu tiên tại Cà Mau ngày 01/05/1930 và trụ sở Mặt trận Tân Hưng năm 1946.

Không gian văn hóa của lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng

Mỗi độ tháng Năm âm lịch về, quần thể kiến trúc cổ kính rợp bóng cây cổ thụ bên dòng sông Rạch Rập lại bừng lên sắc màu lễ hội trang nghiêm với cờ ngũ sắc, đèn lồng đỏ và khói trầm quyện tỏa. Không gian kiến trúc ngôi đình được quy hoạch hài hòa với cảnh quan sông nước, tạo bối cảnh linh thiêng cho các nghi thức tế tự.

Kiến trúc ngôi đình cổ lợp ngói âm dương truyền thống

Toàn bộ hoạt động tế lễ của lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng diễn ra trong khuôn viên ngôi đình mang phong cách kiến trúc đình làng Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Phía trước khuôn viên hướng ra dòng sông là cổng tam quan uy nghiêm với mái lợp ngói đỏ, trên đỉnh đắp nổi hình tượng lưỡng long chầu nguyệt. Ngay sau cổng tam quan là bức bình phong đắp nổi phù điêu mãnh hổ sơn vàng sống động — biểu tượng trấn giữ tà khí và biểu trưng cho sức mạnh khai sơn phá thạch của cư dân vùng đất mới.

Đi qua sân gạch nơi dựng bia tưởng niệm sự kiện treo cờ Đảng năm 1930 là ngôi chánh điện cổ kính lợp ngói âm dương hai tầng, bờ nóc trang trí lưỡng long tranh châu. Mặt tiền mở ba bộ cửa gỗ song con tiện, phía trên gắn hai bức hoành phi chữ Hán Quốc thái dân an và An cư lạc nghiệp, phản ánh tâm nguyện cư dân gửi gắm qua mỗi mùa lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng.

Kiến trúc ngôi chánh điện cổ kính lợp ngói âm dương và trang trí lưỡng long tranh châu tại đình Tân Hưng
Kiến trúc ngôi chánh điện cổ kính lợp ngói âm dương và trang trí lưỡng long tranh châu tại đình Tân Hưng

Bài trí hương án thờ thần và bậc tiền nhân

Bên trong nội điện vào dịp lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng, không gian thờ tự bài trí theo nguyên tắc tiền thần hậu tổ. Chính giữa là khám thờ sơn son thếp vàng chạm khắc tứ linh tinh xảo, nơi an vị bài vị và hộp đựng đạo sắc phong vua Tự Đức của thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, phía trước đặt bộ lư đồng cổ cùng đôi hạc chầu.

Hai bên tả hữu gian chánh điện bố trí hương án thờ Tả ban, Hữu ban, bàn thờ Thần Nông và Bạch Mã Thái Giám. Tiếp nối ở gian hậu sở là các khánh thờ Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ cùng bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh và các anh hùng liệt sĩ. Sự dung hợp giữa tín ngưỡng thờ thần bảo hộ làng xã với truyền thống tri ân lãnh tụ Chủ tịch Hồ Chí Minh — vị Cha già dân tộc luôn được nhân dân đất mũi tôn kính tại Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Cà Mau — đã tạo nên bản sắc tâm linh giàu lòng yêu nước của ngôi đình bên sông Bảy Háp.

Nghi thức cổ truyền trong lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng

Giá trị di sản phi vật thể quý báu nhất của kỳ lễ hội tại đình Tân Hưng nằm ở quy trình thực hành các nghi thức tế tự cổ truyền được Ban Quản trị sự đình và các bậc cao niên gìn giữ nghiêm cẩn. Từ nhịp trống khai hội, trang phục áo dài khăn đóng đến từng lời văn tế Hán Nôm đều tuân thủ chuẩn mực lễ nhạc đình làng Nam Bộ.

Trang nghiêm nghi thức Thỉnh sắc và đêm lễ Túc Yết

Mở đầu chuỗi nghi lễ của lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng sáng mùng 10 tháng Năm âm lịch là lễ Thượng đại kỳ, lễ Mộc dục và nghi thức Thỉnh sắc thần long trọng. Đoàn nghi trượng gồm đội lân, cờ ngũ sắc, nhạc lễ ngũ âm cùng các bô lão mặc áo dài khăn đóng hộ tống long đình rước đạo sắc phong vua Tự Đức an vị tại chánh điện trước sự cung kính của nhân dân.

Đoàn nghi trượng trang phục áo dài khăn đóng truyền thống và cờ ngũ sắc thực hiện nghi thức rước sắc thần trong lễ Kỳ Yên
Đoàn nghi trượng trang phục áo dài khăn đóng truyền thống và cờ ngũ sắc thực hiện nghi thức rước sắc thần trong lễ Kỳ Yên

Đêm mùng 10 âm lịch, không gian Di tích lịch sử quốc gia đình Tân Hưng bước vào lễ Túc Yết nhằm nghinh đón thần Thành Hoàng Bổn Cảnh giáng lâm. Dưới ánh nến trang nghiêm, vị Chánh tế dẫn đầu ban tế lễ thực hiện ba tuần dâng rượu gồm Sơ hiến lễ, Á hiến lễ và Chung hiến lễ, kết hợp cùng đội học trò lễ dâng hương, dâng rượu và đọc văn tế cổ trong lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng.

Đại lễ Đàn Cả và diễn xướng hát bội cổ truyền

Bước sang rạng sáng ngày 11 tháng Năm âm lịch, lễ Đàn Cả (lễ Chánh tế) được cử hành trọng thể như đỉnh cao tâm linh của toàn bộ kỳ lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng. Trên hương án trung tâm, Ban Quý tế dâng phẩm vật heo trắng nguyên con cùng mâm xôi gấc, bánh tét, hoa quả và các sản vật nông nghiệp tinh túy như hạt gạo một bụi đỏ Hồng Dân dẻo thơm hay thức quà dân dã bồn bồn Cái Nước Cà Mau từ vùng làng nghề bồn bồn Cái Nước lân cận. Tiếp ngay sau lễ Đàn Cả là lễ Tế Tiền hiền, Hậu hiền và lễ Tế Thần Nông cầu mưa thuận gió hòa.

Trình tự nghi lễ cổ truyềnThời gian cử hành trong lễ hộiNội dung nghi thức và ý nghĩa văn hóa tâm linh
Lễ Thượng đại kỳ và Mộc dụcSáng sớm ngày 10 tháng Năm âm lịchThượng cờ hội trước sân đình, lau rửa khám thờ và bài vị thần bằng nước trầm hương
Lễ Thỉnh sắc thầnBuổi sáng ngày 10 tháng Năm âm lịchThực hiện nghi thức Thỉnh sắc bằng long đình, cờ ngũ sắc rước sắc phong vua Tự Đức về an vị
Lễ Túc Yết và Xây chầuĐêm ngày 10 tháng Năm âm lịchCử hành lễ Túc Yết với ba tuần dâng rượu, đọc văn tế nghinh thần và khai trống Xây chầu
Lễ Đàn Cả (Chánh tế)Sáng sớm ngày 11 tháng Năm âm lịchCử hành đại lễ Đàn Cả dâng lễ vật heo tế, xôi chè và nông sản cầu quốc thái dân an
Lễ Tế Tiền hiền và Hồi sắcChiều ngày 11 tháng Năm âm lịchDâng hương tri ân bậc Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ và đưa sắc thần về nơi bảo quản

Song hành cùng phần lễ trang nghiêm tại chánh điện là không gian diễn xướng hát bội cổ truyền rộn rã tại gian võ ca trước sân đình. Sau nghi thức đánh trống Xây chầu khai hội, các đoàn nghệ nhân tuồng cổ trình diễn những lớp múa chúc tụng thần linh như Khai thiên lập địa, Bát tiên hiến thọ, Gia quan tấn tước và các vở tuồng cổ đề cao đạo lý trung hiếu, tiết nghĩa. Bên cạnh nghệ thuật hát bội cổ truyền, sân đình Tân Hưng còn ngân vang những câu vọng cổ ngọt ngào bắt nguồn từ bản Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu cùng các trò chơi dân gian.

Giá trị cố kết từ lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng

Trải qua hơn một trăm năm tồn tại cùng biết bao thăng trầm lịch sử, kỳ đại lễ tại ngôi đình cổ xã Lý Văn Lâm vẫn giữ nguyên sức sống mãnh liệt trong đời sống tinh thần nhân dân. Lễ hội chính là bảo tàng sống động lưu giữ phong tục, tín ngưỡng và đạo lý làm người của cư dân phương Nam.

Điểm tựa tâm linh gắn kết cư dân vùng sông nước

Trong tâm thức cư dân địa phương, lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng là dịp sum họp cộng đồng lớn nhất giữa năm âm lịch. Trước ngày hội, bà con quanh khuôn viên Di tích lịch sử quốc gia tự nguyện quét dọn sân đình, đánh bóng lư đồng và gói bánh tét, nấu xôi chè phục vụ cúng tế và đãi khách thập phương.

Không khí gắn kết xóm giềng trong những ngày diễn ra lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng thể hiện rõ nét tính cách trọng nghĩa tình, hiếu khách của con người vùng sông nước Cà Mau. Mọi người đến đình không chỉ để dâng nén hương thơm lên thần Thành Hoàng Bổn Cảnh cầu bình an, mà còn sẻ chia kinh nghiệm mùa vụ và giáo dục con cháu lòng tự hào về truyền thống cách mạng dưới mái đình lịch sử.

  • Bảo tồn di sản Hán Nôm và điển lễ: Gìn giữ nguyên vẹn đạo sắc phong vua Tự Đức năm 1852, hoành phi câu đối cùng quy trình nghi thức Thỉnh sắc, lễ Túc Yết và lễ Đàn Cả.
  • Nuôi dưỡng nghệ thuật diễn xướng dân gian: Duy trì không gian thực hành cho nhạc lễ ngũ âm Nam Bộ, học trò lễ, múa lân sư rồng và hát bội cổ truyền.
  • Giáo dục truyền thống yêu nước cách mạng: Kết nối tín ngưỡng dân gian với dấu mốc treo lá cờ Đảng năm 1930 và lịch sử Mặt trận Tân Hưng.
  • Củng cố tình đoàn kết cộng đồng dân cư: Thắt chặt mối dây liên kết văn hóa làng xã giữa các thế hệ cư dân ven sông Bảy Háp và sông Rạch Rập.

Bảo tồn di sản lễ nhạc đình làng Nam Bộ

Trong hệ thống các lễ hội truyền thống trên địa bàn tỉnh, lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng cùng với lễ hội Kỳ Yên đình An Trạch Bạc Liêu đại diện tiêu biểu cho văn hóa đình làng của cư dân nông nghiệp bán đảo Cà Mau. Sánh vai cùng các kỳ lễ hướng về cội nguồn dân tộc và tín ngưỡng biển khơi như lễ hội Đền thờ Vua Hùng Giao Khẩu Thới Bình Cà Mau tại di tích Đền thờ Vua Hùng tại Giao Khẩu Thới Bình Cà Mau, Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc hay lễ hội Vía Bà Thiên Hậu Cà Mau, kỳ lễ tại đình Tân Hưng đã dệt nên bức tranh văn hóa tâm linh đa dạng của vùng đất cực Nam.

Trên hành trình số hóa và phát huy giá trị di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Cà Mau NSSC luôn đồng hành lưu giữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác về nguồn gốc lịch sử, kiến trúc di tích và hệ thống nghi lễ truyền thống của địa phương. Giữa nhịp sống đô thị hóa đang đổi thay từng ngày bên dòng sông Bảy Háp, tiếng trống chầu rộn rã và khói hương thành kính trong lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng vẫn mãi ngân vang như lời nhắc nhở thiêng liêng về đạo lý uống nước nhớ nguồn của người dân đất mũi.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất