Chùa Xiêm Cáng - Tuyệt tác kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer hơn một thế kỷ nơi ven biển
NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Ẩn mình dưới những tán cây sao, cây dầu cổ thụ trăm năm tuổi trên dải giồng cát ven biển xã Vĩnh Trạch Đông, chùa Xiêm Cáng hiện lên như một bảo tàng nghệ thuật sống động của đồng bào Khmer vùng bán đảo Cà Mau. Với hệ mái vươn cao nhiều tầng lấp lánh sắc vàng rực rỡ và nghệ thuật điêu khắc tinh xảo mang đậm dấu ấn văn hóa Phật giáo Nam tông Khmer, ngôi cổ tự hơn một thế kỷ tuổi là điểm tựa tâm linh thiêng liêng nơi đất và biển giao hòa.
Niên đại khởi dựng và cội nguồn lịch sử của chùa Xiêm Cáng
Sự hình thành của chùa Xiêm Cáng gắn liền với tiến trình cư dân bản địa khai phá những dải đất giồng cát ven biển phía đông bán đảo từ cuối thế kỷ XIX. Trải qua hơn một trăm ba mươi năm tồn tại và bồi đắp, ngôi chùa phản ánh sinh động dòng chảy lịch sử khai phá vùng đất cực Nam Cà Mau và thương cảng cổ Bạc Liêu với sự chung sống hòa thuận giữa ba cộng đồng dân tộc Kinh, Khmer và Hoa.
Dấu mốc khai sơn năm 1887 trên giồng cát cổ
Theo biên niên sử lưu giữ tại nhà truyền thống của chùa, công trình được chính thức khởi dựng năm 1887 vào tháng tư âm lịch, tức năm Phật lịch 2430. Vào thời điểm ấy, vùng đất Vĩnh Trạch Đông còn là những dải giồng cát hoang sơ nằm sát mép nước biển Đông, nơi có khoảng vài chục hộ gia đình người Khmer sinh sống bằng nghề trồng rẫy trên giồng cát và đánh bắt thủy sản ven bờ.
Người có công đầu vận động xây dựng chùa là vợ chồng ông Nên và bà Ngét cùng ba mươi hộ gia đình Phật tử địa phương đã tự nguyện hiến khu đất giồng cao ráo rộng hơn bốn héc ta để dựng ngôi chánh điện đầu tiên bằng gỗ rừng và lợp lá dừa nước. Vị trụ trì đầu tiên coi sóc ngôi tự viện là Pháp sư Thạch Mau, sinh năm 1851, một bậc cao tăng thông tuệ giáo lý Phật giáo Nam tông Khmer và tận tụy hướng dẫn phật tử tu học cũng như mở lớp dạy chữ cho trẻ em trong phum sóc.
Đến năm 1898, dưới sự chủ trì của Hòa thượng Sơn Giảng, trụ trì đời thứ hai của chùa, ngôi chánh điện và giảng đường được đại trùng tu lần đầu tiên bằng vật liệu gạch ngói, gỗ quý kiên cố hơn để chống chọi với gió chướng và hơi muối vùng ven biển. Trải qua chín đời trụ trì kế tiếp nhau gìn giữ và tôn tạo, quần thể kiến trúc ngày càng được hoàn thiện khang trang nhưng vẫn bảo lưu nguyên vẹn những chuẩn mực mỹ thuật cổ truyền từ thuở khai sơn.
| Hạng mục và dấu mốc lịch sử | Thời gian và thông số ghi nhận | Giá trị văn hóa và kiến trúc tiêu biểu |
|---|---|---|
| Niên đại khai sơn tạo tự | Tháng 04 năm 1887, Phật lịch 2430 | Một trong những ngôi chùa Khmer cổ và lớn nhất vùng bán đảo |
| Vị trụ trì khai sáng đầu tiên | Pháp sư Thạch Mau cùng các gia đình phật tử | Đặt nền móng giáo dục chữ viết và đạo lý Phật giáo tại phum sóc |
| Tên hiệu chính thức bằng tiếng Pali | Tên Khmer Komphisako | Biểu trưng cho trí tuệ uyên thâm và biển pháp mênh mông của nhà Phật |
| Quy mô khuôn viên tổng thể | Rộng hơn 4 héc ta trên giồng cát cổ | Bao bọc bởi hàng trăm gốc cây sao, cây dầu và cây thốt nốt cổ thụ |
| Định hướng không gian kiến trúc | Toàn bộ công trình chính quay mặt về hướng Đông | Tượng trưng cho con đường giác ngộ của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni |
| Danh hiệu bảo tồn di sản | Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh năm 2001 | Trung tâm bảo tồn nghệ thuật điêu khắc, bích họa và kinh lá buông |
Ý nghĩa danh xưng Komphisako và tên gọi dân gian
Khi mới khánh thành ngôi chánh điện đầu tiên, các vị cao tăng đã đặt cho chùa pháp danh chính thức là tên Khmer Komphisako, ghép từ gốc chữ Pali mang hàm nghĩa sự uyên bác sâu xa và biển cả trí tuệ mênh mông của Phật pháp. Danh xưng này thể hiện ước nguyện của cộng đồng cư dân về một trung tâm học thuật và tu dưỡng đạo đức có chiều sâu tựa như đại dương bao la nằm ngay phía trước cổng chùa.
Tuy nhiên, trong đời sống giao tiếp hàng ngày, cư dân địa phương lại quen gọi ngôi cổ tự bằng cái tên mộc mạc là chùa Xiêm Cáng hay chùa Xiêm Cán. Tên gọi dân gian này bắt nguồn từ tiếng Triều Châu của cộng đồng người Hoa định cư lâu đời quanh vùng giồng cát Vĩnh Trạch Đông, trong đó từ Xiêm Cán có nghĩa là vùng đất giáp nước hoặc sát mé biển, phản ánh chính xác vị trí địa lý của ngôi chùa nằm ngay ranh giới giữa giồng cát ngọt và bãi bồi nước mặn.
Sự song hành giữa danh xưng tôn giáo tên Khmer Komphisako và tên gọi địa danh gốc Triều Châu trong tiếng Việt là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa sâu sắc tại vùng đất này. Quanh khuôn viên chùa, những vườn nhãn da bò Bạc Liêu trĩu quả và những xóm làng làm bánh củ cải Bạc Liêu của người Hoa, người Kinh hòa quyện tự nhiên cùng nếp sống hiền hòa của các phum sóc Khmer.

Nghệ thuật kiến trúc Angkor và bố cục tại chùa Xiêm Cáng
Toàn bộ các hạng mục kiến trúc bên trong chùa Xiêm Cáng đều tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc bố cục không gian truyền thống của nghệ thuật kiến trúc Angkor cổ đại. Điểm đặc trưng nhất là tất cả các công trình từ cổng chính, chánh điện đến giảng đường đều quay mặt về hướng Đông, bởi theo quan niệm Phật giáo Nam tông, Đức Phật ngự ở phương Tây và nhìn về phương Đông để ban chiếu ánh sáng từ bi cứu độ chúng sinh.
Cổng tam quan và tường rào chạm nổi rắn Naga
Ngay từ lối dẫn vào khuôn viên, cổng tam quan của chùa đã gây ấn tượng mạnh mẽ bởi sắc vàng kim rực rỡ kết hợp cùng tông màu đỏ gạch ấm áp nổi bật dưới tán rừng cây sao cổ thụ. Phía trên mái cổng là ba ngọn tháp vươn cao chạm khắc mô phỏng hình dáng ngọn tháp truyền thống trong nghệ thuật kiến trúc Angkor, ở chính giữa đắp nổi bức phù điêu Đức Phật tọa thiền dưới bóng rắn thần nhiều đầu cùng bánh xe Pháp luân Chuyển pháp.
Hai bên cánh cổng tam quan nối dài bằng hệ thống tường rào bao quanh khuôn viên rộng lớn, trên thân tường trang trí dày đặc các bức phù điêu đắp nổi kể lại cuộc đời hành đạo của Thái tử Tất Đạt Đa và các tích truyện dân gian Khmer. Đỉnh tường rào và các đầu đao mái cổng đều uốn lượn hình đuôi rắn thần Naga nhiều đầu, loài linh vật biểu trưng cho sức mạnh bảo hộ Phật pháp, cầu nối giữa cõi nhân gian và cõi trời đồng thời là vị thần cai quản nguồn nước mưa thuận gió hòa cho cư dân nông nghiệp.
Từ cổng tam quan bước vào bên trong là con đường nội bộ thẳng tắp rợp bóng mát của hai hàng cây sao đen và cây dầu rái có tuổi đời trên một trăm năm. Giữa không gian tĩnh mịch chỉ có tiếng lá rừng xào xạc và tiếng chim hót, những hàng cột đèn trang trí hình chim thần Krud nâng đỡ bầu trời dẫn lối người hành hương tiến dần về khu vực trung tâm linh thiêng nhất của ngôi tự viện.
Ngôi chánh điện ba tầng mái và cột trụ Krud
Tọa lạc ở vị trí trung tâm khuôn viên là ngôi chánh điện uy nghi được xây dựng trên một nền thềm cao hơn mặt sân khoảng một mét rưỡi, bao quanh bởi hai lớp hành lang và hàng rào lan can con tiện sơn son thếp vàng. Kết cấu mái chánh điện được thiết kế theo lối chồng diêm ba tầng thu nhỏ dần về phía đỉnh, trung tâm nóc mái vươn lên một ngọn tháp nhọn cao vút chạm tới bầu trời như ngọn núi vũ trụ Meru linh thiêng trong vũ trụ quan phương Đông.
Tại các góc mái và chân cầu thang dẫn lên chánh điện, hình tượng rắn thần Naga nhiều đầu xòe rộng như chiếc quạt lớn được chạm trổ tỉ mỉ từng chiếc vảy nhỏ, kết hợp cùng những đầu đao cong vút hình đuôi rồng Khmer tạo cảm giác mái chùa đang bay bổng giữa tầng không. Xung quanh hành lang chánh điện là hàng chục cây cột trụ tròn bê tông đắp nổi hoa văn dây leo uốn lượn mạ vàng, trên mỗi đầu cột đều có tượng chim thần Krud và nữ thần Kayno giang đôi cánh vững chãi đỡ lấy phần diềm mái nặng hàng chục tấn.
- Bố cục nền móng chánh điện: Xây dựng trên nền đá cao hai cấp theo hình chữ nhật dài ba mươi sáu mét, rộng mười tám mét, bốn phía đều có bậc thang dẫn lên với đôi sư tử thần Reahu và rắn Naga trấn giữ lối vào.
- Hệ mái chồng diêm ba lớp: Các tầng mái dốc đứng xếp chồng lên nhau tạo khoảng thông gió tự nhiên giúp không gian nội điện luôn mát mẻ, đỉnh mái tôn trí tháp nhọn Mahaathat biểu trưng cho sự thanh tịnh tối cao.
- Nghệ thuật điêu khắc đầu cột: Sự kết hợp hài hòa giữa hình tượng chim thần Krud mạnh mẽ và tiên nữ Apsara mềm mại ở phần tiếp giáp giữa thân cột và xà ngang, xóa bỏ cảm giác nặng nề của vật liệu bê tông và gạch đá.
- Bích họa mặt tiền chánh điện: Ngay phía trên cửa chính hướng Đông là bức tranh tường khổ lớn khắc họa cảnh Đức Phật đắc đạo dưới cội bồ đề giữa rừng xanh và muông thú hiền hòa quy phục.

Kho tàng điêu khắc và di sản cổ vật trong chùa Xiêm Cáng
Không chỉ cuốn hút bởi vẻ ngoài lộng lẫy của nghệ thuật kiến trúc Angkor, không gian nội tự của chùa Xiêm Cáng còn là nơi lưu giữ hàng trăm tác phẩm điêu khắc, hội họa tôn giáo và thư tịch cổ vô giá. Mỗi bức tượng, mỗi trang kinh lá và từng mảng tường vẽ tay đều kết tinh tâm huyết của nhiều thế hệ nghệ nhân Khmer vùng Nam Bộ.
Hệ thống tượng Phật Thích Ca và bích họa cổ
Bước qua cánh cửa gỗ dày bước vào lòng chánh điện, tâm điểm thu hút mọi ánh nhìn là bệ thờ Tam Bảo cao uy nghiêm đặt tôn tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni bằng cốt gạch vữa thếp vàng rực rỡ trong tư thế tọa thiền trên tòa sen. Xung quanh tôn tượng chính là hàng chục pho tượng Phật lớn nhỏ bằng đồng, gỗ quý và đá cẩm thạch thể hiện các tư thế ấn quyết khác nhau như Phật thuyết pháp, Phật ban phước lành, Phật cảm hóa mãnh thú và Phật nhập Niết bàn.
Bao phủ khắp bốn bức tường cao rộng và trần nhà bên trong chánh điện cùng giảng đường Sala là hệ thống bích họa cổ được các nghệ nhân dân gian vẽ tay bằng bột màu khoáng chất tự nhiên từ nhiều thập kỷ trước. Các bức tranh tường nối tiếp nhau như một bộ sử thi bằng hình ảnh kể trọn vẹn cuộc đời của Thái tử Tất Đạt Đa từ lúc đản sinh nơi vườn Lâm Tỳ Ni, xuất gia tầm đạo, hàng phục ma quân dưới cội bồ đề cho đến khi truyền bá chánh pháp khắp nhân gian.
Bên dưới nền gạch bông cổ điển của chánh điện là hàng cột gỗ lim, gỗ sao tròn trĩnh đen bóng màu thời gian chống đỡ hệ vì kèo mái phía trên. Giữa hương trầm phảng phất và ánh sáng dịu nhẹ chiếu qua những khung cửa sổ chạm trổ hoa văn hình ngọn lửa, không gian nội điện mang lại cảm giác bình yên, tĩnh tại tách biệt hoàn toàn với nhịp sống ồn ào bên ngoài.
Giảng đường Sala, tháp cốt và bộ kinh lá buông
Nằm đối diện phía bên hông chánh điện là công trình giảng đường Sala rộng lớn kết hợp nhà tăng xá hai tầng được trang trí họa tiết bốn mặt thần Maha พรหม trên đỉnh mái. Đây vừa là nơi hội họp của các vị sư sãi và bà con phật tử trong những ngày lễ lớn, vừa là nơi lưu giữ bộ sách kinh Phật viết trên lá cây buông cổ xưa có niên đại hơn một trăm năm tuổi với tổng cộng hơn một trăm trang lá được khắc chữ Khmer cổ bằng kim nhọn vô cùng tinh xảo.
Để tạo nên những trang kinh lá buông bất朽 với thời gian, các vị cao tăng xưa kia phải chọn những tàu lá buông bánh tẻ đem phơi sương, luộc kỹ với thảo dược chống mối mọt rồi ép phẳng trước khi dùng bút sắt khắc từng nét chữ nhỏ li ti và xát mực làm từ dầu rái trộn tro than. Cho đến nay, bộ kinh lá buông tại chùa Xiêm Cáng vẫn giữ được độ dẻo dai của thớ lá và sắc mực đen nhánh, là nguồn tư liệu Hán Nôm và Pali Khmer quý hiếm bậc nhất của vùng bán đảo Cà Mau.
Xung quanh khuôn viên chánh điện và dọc theo lối đi nội tự là khu vực tháp đựng cốt tổ tiên của các gia đình phật tử trong phum sóc cùng các tháp lớn thờ tro cốt của những vị Hòa thượng trụ trì tiền nhiệm. Theo phong tục của người Khmer Nam Bộ, sau khi người thân qua đời và được hỏa táng, tro cốt sẽ được đặt vào những chiếc hũ sành nhỏ rồi rước vào gửi trong các ngọn tháp đựng cốt tổ tiên sơn màu vàng trắng trang nghiêm quanh chùa để hương linh người quá cố luôn được nghe tiếng kinh kệ hàng ngày.
| Nhóm di sản lưu giữ tại chùa | Đặc điểm chất liệu và tạo tác | Ý nghĩa lịch sử và tôn giáo |
|---|---|---|
| Quần thể tượng Phật nội điện | Hơn 100 pho tượng bằng đồng, gỗ sao, đá và đất nung thếp vàng | Khắc họa các giai đoạn hành đạo và ấn tướng của Đức Phật Thích Ca |
| Hệ thống tranh tường bích họa | Vẽ tay trực tiếp trên tường vữa bằng màu khoáng truyền thống | Giáo dục đạo lý nhân quả và lịch sử Phật giáo bằng ngôn ngữ hội họa |
| Bộ thư tịch kinh lá buông cổ | Hơn 100 trang lá buông khắc chữ Pali và chữ Khmer cổ thế kỷ XIX | Di sản tư liệu quý hiếm ghi chép giáo luật và tri thức dân gian |
| Khu tháp đựng cốt tổ tiên | Các ngọn tháp thu nhỏ chạm khắc mô hình Angkor bao quanh chánh điện | Biểu hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự gắn kết giữa gia đình với ngôi chùa |
Vai trò văn hóa cộng đồng và bảo tồn chùa Xiêm Cáng
Đối với đồng bào Khmer tại vùng ven biển Vĩnh Trạch Đông và các vùng phụ cận, chùa Xiêm Cáng không chỉ là chốn lễ bái thuần túy mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục và gắn kết cộng đồng xuyên suốt cả đời người. Cùng với ngôi chùa Ghôsitaram Bạc Liêu nổi tiếng ở vùng Hưng Hội, ngôi cổ tự nơi ven biển này tạo nên hai trụ cột di sản Phật giáo Nam tông tiêu biểu của vùng đất cực Nam.
Không gian lễ hội cổ truyền và truyền dạy chữ viết
Hàng năm, khuôn viên rộng lớn dưới bóng cây sao cổ thụ của chùa trở thành tâm điểm diễn ra các lễ hội truyền thống lớn nhất của đồng bào Khmer như Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây vào tháng tư dương lịch, lễ Sene Đôn Ta tưởng nhớ ông bà tổ tiên vào tháng tám âm lịch và đặc biệt là lễ hội Ok Om Bok Bạc Liêu cúng trăng tạ ơn thần Nước vào rằm tháng mười âm lịch. Vào những đêm hội trăng rằm, sân chùa rộn ràng tiếng trống Chhay-dăm, điệu múa Lâm Thôn uyển chuyển, nghi thức đút cốm dẹp và dàn nhạc ngũ âm truyền thống ngân vang suốt đêm.
Dịp lễ hội cũng là lúc cộng đồng phật tử và cư dân địa phương cùng nhau quây quần tại khu vực giảng đường Sala để dâng cơm cúng dường chư tăng và thưởng thức những thức quà ẩm thực dân dã mang đậm hương vị giao thoa văn hóa như món bún nước lèo Bạc Liêu nấu từ mắm bò hóc thơm lừng. Mối dây gắn kết tình làng nghĩa xóm giữa người Khmer, người Kinh và người Hoa vì thế ngày càng thêm bền chặt qua từng mùa lễ hội.
Bên cạnh hoạt động lễ nghi, vào mỗi dịp hè hàng năm, các vị sư sãi tại chùa lại đều đặn mở các lớp dạy chữ Khmer miễn phí tại phòng học trong khuôn viên giảng đường Sala cho hàng trăm em học sinh trong vùng. Tại đây, thế hệ trẻ không chỉ được học cách đọc thông viết thạo chữ viết của dân tộc mình mà còn được rèn luyện lễ nghĩa hiếu thảo với cha mẹ, truyền thống tu báo hiếu của thanh niên Khmer và ý thức trân trọng cội nguồn văn hóa cha ông.
Gìn giữ di sản kiến trúc Khmer vùng ven biển
Nằm trên trục đường ven biển kết nối trực tiếp giữa danh thắng năng lượng cánh đồng điện gió Bạc Liêu và không gian tín ngưỡng Quán Âm Phật Đài Bạc Liêu, quần thể chùa Xiêm Cáng giữ vị trí hạt nhân trong việc bảo tồn cảnh quan văn hóa lịch sử vùng bờ biển phía đông bán đảo. Kể từ khi được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật năm 2001, công tác bảo tồn nguyên trạng hệ thống phù điêu rắn thần Naga nhiều đầu, mái ngói vảy cá, các bức bích họa cổ và rừng cây cổ thụ quanh chùa luôn được Ban quản trị nhà chùa cùng ngành văn hóa địa phương chú trọng thực hiện.
Đội ngũ nghệ nhân điêu khắc và hội họa truyền thống người Khmer vẫn thường xuyên được mời về chùa để tu bổ các chi tiết hoa văn bị bong tróc do tác động của hơi muối biển, đồng thời truyền nghề đắp nổi phù điêu và chế tác nhạc cụ ngũ âm cho lớp thanh niên kế cận. Trên nền tảng dữ liệu di sản của Cà Mau NSSC, những giá trị lịch sử, kiến trúc và tư liệu kinh lá buông của ngôi chùa được hệ thống hóa bài bản nhằm phục vụ công tác nghiên cứu văn hóa học và lan tỏa nét đẹp di sản bản địa đến cộng đồng rộng rãi.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử từ năm khởi dựng năm 1887 đến nay, chùa Xiêm Cáng vẫn sừng sững giữa vùng đất giồng cát ven biển như một biểu tượng bất diệt của trí tuệ, lòng từ bi và bản sắc nghệ thuật Khmer Nam Bộ. Vẻ đẹp trầm mặc của những hàng cây cổ thụ hòa cùng sắc vàng lộng lẫy của những ngọn tháp cổ tiếp tục làm say đắm lòng người, góp phần làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu nơi vùng đất cực Nam Tổ quốc.
NSSC Cà Mau
camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cà Mau.
Bài liên quan
Đảo Hòn Khoai - Tiền đồn rừng nguyên sinh và ngọn hải đăng lịch sử nơi vùng biển cực Nam
Đảo Hòn Khoai thuộc huyện Ngọc Hiển sở hữu rừng nguyên sinh 400 ha, ngọn hải đăng cổ xây dựng năm 1920 trên đỉnh núi cao 318 mét và di tích lịch sử quốc gia.
Danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau - Tuyệt tác đảo đá hoa cương cổ đại và dấu ấn lịch sử nơi biển Tây
Danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau tại huyện Trần Văn Thời quy tụ cụm đảo đá hoa cương 180 triệu năm, Lăng Ông Nam Hải và di tích lịch sử chuyên án CM12 hào hùng.
Quán Âm Phật Đài Bạc Liêu - Chốn tâm linh uy nghiêm hướng ra biển Đông nơi cửa biển Nhà Mát
Quán Âm Phật Đài Bạc Liêu tại phường Nhà Mát nổi bật với tôn tượng Bồ Tát Quán Thế Âm cao 11 mét hướng ra biển Đông. Khám phá kiến trúc Phật giáo Bắc tông uy nghiêm.



