Làng chiếu Tân Bằng - Nét hoa dệt lác rực rỡ bên dòng sông Trẹm Cà Mau
NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Xuôi theo dòng sông Trẹm êm đềm chảy qua vùng đất Thới Bình, làng chiếu Tân Bằng hiện ra với khung cảnh thanh bình của những sân phơi sợi lác rực rỡ sắc màu dưới nắng ấm phương Nam. Từ hàng trăm năm nay, tiếng lách cách rộn ràng của khung cửi dệt chiếu thủ công đã trở thành nhịp điệu quen thuộc nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ cư dân, tạo nên một làng nghề đậm đà bản sắc của văn hóa dệt lác Nam Bộ sông nước miệt vườn.
Manh chiếu hoa Tân Bằng không đơn thuần là một vật dụng sinh hoạt hàng ngày mà còn là một di sản thủ công Đất Mũi chứa đựng bao tâm huyết và tình cảm mộc mạc của người thợ dệt. Cùng với những dấu ấn lịch sử tâm linh sâu đậm như Đền thờ Vua Hùng tại Giao Khẩu Thới Bình Cà Mau và di tích cổ kính đình Tân Hưng Cà Mau, làng nghề dệt chiếu là một phần không thể tách rời trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của mảnh đất cực Nam Tổ quốc.
Cội nguồn lịch sử của làng chiếu Tân Bằng bên dòng sông Trẹm
Sự hình thành và phát triển của nghề dệt chiếu truyền thống tại xã Tân Bằng, huyện Thới Bình gắn liền mật thiết với hành trình mở cõi về phương Nam của các bậc tiền nhân từ nhiều vùng miền trên cả nước.
Bước chân di dân từ miền Trung mang theo nghề dệt
Vào khoảng cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi, những lớp cư dân từ miền Trung nắng gió, đặc biệt là vùng đất Quảng Nam và Bình Định, đã xuôi thuyền vào phương Nam tìm đất mới an cư. Khi dừng chân bên bờ sông Trẹm phù sa màu mỡ, họ nhận thấy điều kiện tự nhiên nơi đây rất thuận lợi cho cây lác Cà Mau sinh sôi nảy nở. Mang theo vốn nghề dệt chiếu truyền thống từ quê cha đất tổ, các nghệ nhân tiền bối đã dựng cửi dệt những manh chiếu đầu tiên phục vụ đời sống gia đình và bà con xóm giềng.
Theo năm tháng, nghề dệt chiếu dần bén rễ sâu xa vào lòng đất mới và trở thành sinh kế chủ lực của cả cộng đồng làng xã. Tình yêu nghề và những bí quyết dệt chiếu tinh hoa được các bà, các mẹ truyền dạy lại cho con gái, cháu gái qua hình thức truyền khẩu và cầm tay chỉ việc. Hình ảnh những người mẹ tảo tần bên khung cửi đã đi vào những huyền thoại dân gian sống động, tương tự như những câu chuyện phóng khoáng về nhân vật Bác Ba Phi Nguyễn Long Phi trên vùng đất rừng tràm kế cận.
Không gian văn hóa bên dòng sông Trẹm êm đềm
Xã Tân Bằng nằm hiền hòa bên dòng sông Trẹm Thới Bình thơ mộng, nơi tiếp giáp giữa hệ thống sinh thái rừng ngập ngọt Vườn quốc gia U Minh Hạ và vùng đồng bằng châu thổ trù phú. Dòng sông nước đỏ phù sa mùa mưa và trong xanh mùa nắng này chính là huyết mạch giao thông thủy vận chuyển nguyên liệu lác và đưa những manh chiếu hoa đi khắp các chợ nổi miền Tây.
Không gian làng nghề rợp bóng dừa xanh và những hàng cây thủy sinh mát rượi. Dọc theo hai bờ kênh rạch, trước sân nhà mỗi gia đình đều dành riêng những khoảng đất rộng rãi, sạch sẽ để phơi lác và nhuộm phẩm màu. Cảnh tượng những bó lác nhuộm đỏ, vàng, xanh, tím xòe tròn như những chiếc quạt hoa khổng lồ phơi mình dưới ánh nắng vàng tạo nên một nét chấm phá mỹ thuật tuyệt mỹ của bức tranh làng quê Nam Bộ.
Kỹ nghệ dệt chiếu công phu ở làng chiếu Tân Bằng
Để hoàn thành một manh chiếu hoa bền đẹp đòi hỏi cả một chuỗi quy trình lao động thủ công cực kỳ công phu, khắt khe từ khâu tuyển chọn nguyên liệu cho đến từng nhịp dập go chuẩn xác trên khung cửi.

Tuyển chọn và chẻ sợi lác đều tăm tắp
Nguyên liệu chính của nghề là cây lác hay còn gọi là cây cói, được trồng phổ biến trên những bãi bồi ven sông rạch ngập nước lợ nhẹ. Người thợ phải lựa chọn những cây lác già đủ độ tuổi, thân suôn thẳng, tròn đều và có chiều cao từ một mét tám đến hai mét. Nếu chọn lác quá non, chiếu dệt ra sẽ bị mềm oặt và nhanh mục; nếu chọn lác quá già, sợi lác sẽ xơ giòn và dễ gãy vụn khi dập khung cửi.
Lác sau khi thu hoạch về được đem đi chẻ sợi ngay khi thân cây còn tươi mọng. Người thợ dùng một con dao chẻ lác chuyên dụng có lưỡi sắc bén, chẻ dọc thân cây lác thành hai hoặc ba sợi mảnh đều tăm tắp. Thao tác chẻ đòi hỏi sự khéo léo và tập trung cao độ của đôi bàn tay để các sợi lác có kích thước đồng đều hoàn hảo từ gốc đến ngọn. Sợi lác chẻ xong được giũ sạch bụi bẩn và đem phơi từ ba đến bốn nắng giòn tan cho sợi khô kiệt, dẻo dai và chuyển sang màu trắng ngà tự nhiên.
Nghệ thuật nhuộm màu tự nhiên và phơi nắng giòn
Khâu quyết định sắc thái rực rỡ của manh chiếu hoa chính là kỹ thuật nhuộm màu sợi lác. Người thợ pha các loại phẩm màu truyền thống như đỏ sen, vàng nghệ, xanh lá cây và tím hoa cà vào những chảo nước sôi lớn đun trên bếp củi. Nước nhuộm phải luôn giữ độ sôi sùng sục để hạt màu thấm sâu vào từng thớ thịt của sợi lác.
Từng bó lác được nhúng đều vào chảo phẩm màu từ hai đến ba lần cho đến khi màu sắc bám chặt và đạt độ tươi sáng ưng ý. Lác sau khi nhuộm xong được mang ra sân phơi nắng tiếp cho sợi khô hẳn và định hình màu sắc bền chặt. Bí quyết nhuộm tài tình của nghệ nhân Tân Bằng giúp sợi lác giữ được màu sắc tươi tắn suốt nhiều năm sử dụng mà không hề bị phai nhạt hay loang lổ khi giặt giũ.

Thao tác phối hợp nhịp nhàng trên khung cửi gỗ
Khung dệt chiếu cổ truyền được đóng bằng các loại gỗ rừng chắc chắn, gồm hai thanh trục chính căng các sợi dây trân dẻo dai làm xương sống cho manh chiếu. Quá trình dệt chiếu luôn đòi hỏi sự phối hợp ăn ý tuyệt đối của hai người thợ: một người ngồi dập go và một người ngồi bên hông luồn sợi lác.
Người luồn sợi dùng một thanh cây dài dẹp gọi là cây chuồi cắp sợi lác luồn thoăn thoắt qua từng hàng dây trân. Ngay khi sợi lác vừa sang tới mép bên kia, người dập go lập tức dùng đôi tay khỏe khoắn kéo mạnh thanh go gỗ dập dứt khoát hai nhịp để sợi lác nén chặt vào nhau khít rịt. Nhịp dập phải đều tay và vừa lực để manh chiếu phẳng phiu, các thớ lác nằm thẳng tắp không bị xô lệch hay gợn sóng.
| Công đoạn thực hiện | Yêu cầu kỹ thuật then chốt | Giá trị phẩm cấp manh chiếu |
|---|---|---|
| Thu hoạch và chẻ lác | Chẻ sợi đều tăm tắp khi thân còn tươi | Giúp bề mặt chiếu phẳng mịn không gồ ghề |
| Nhuộm màu sôi sùng sục | Nhúng đều tay trong nước sôi nhiều lần | Giữ sắc màu tươi sáng bền bỉ qua năm tháng |
| Phơi sợi nắng già giòn | Phơi khô kiệt đón nắng gió tự nhiên | Giúp sợi lác dẻo dai không bị giòn gãy |
| Căng dây trân trên cửi | Dây trân căng thẳng tắp chịu lực đều | Tạo xương sống vững chắc cho toàn bộ manh chiếu |
| Dập go bắt hoa văn | Phối hợp nhịp nhàng giữa hai thợ lành nghề | Hoa văn sắc sảo và thớ dệt khít khao bền chặt |
Giá trị mỹ thuật và bản sắc của làng chiếu Tân Bằng
Không giống như chiếu trắng trơn thông thường, thế mạnh độc tôn làm nên thương hiệu của làng nghề chính là dòng sản phẩm chiếu hoa với những đường nét hoa văn mỹ thuật tinh tế.
Họa tiết hoa văn mang ước vọng an khang
Mỗi manh chiếu hoa Tân Bằng là một bức tranh sinh động mang đậm triết lý nhân sinh và ước vọng tốt lành của người dân Nam Bộ. Các nghệ nhân làng nghề có thể dệt nên những chữ Hán mang ý nghĩa may mắn như chữ Thọ, chữ Song Hỷ, chữ Phúc hay các họa tiết hoa văn hoa sen, rồng phượng uyển chuyển giữa nền chiếu rực rỡ.
Để dệt được những hoa văn phức tạp này, người dập go và người luồn lác phải thuộc lòng từng vị trí luồn sợi màu mà không cần bản vẽ mẫu trước mắt. Họ tính toán từng nhịp dập go, từng lần đổi sợi lác đỏ, vàng, trắng để các nét hoa hiện lên chuẩn xác, cân đối và sắc nét. Chiếu hoa Tân Bằng vì thế luôn là vật phẩm trang trọng không thể thiếu trong các lễ cưới hỏi, mừng thọ hay các dịp lễ hội truyền thống như lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng linh thiêng.
Độ bền chắc và cảm giác êm mát dịu kỳ
Bên cạnh vẻ đẹp mỹ thuật rực rỡ, chiếu hoa nơi đây còn nổi tiếng nhờ chất lượng bền chắc vượt trội. Nhờ kỹ thuật lu lèn sợi lác kỹ lưỡng và bàn tay dập go đanh thép, manh chiếu có độ dày dặn vừa phải, nằm rất êm lưng và thoáng khí.
Vào những ngày hè oi ả của vùng nhiệt đới, nằm trên manh chiếu dệt từ sợi lác tự nhiên đem lại cảm giác mát mẻ, dễ chịu và thoang thoảng mùi thơm mộc mạc của hương đồng gió nội. Ngược lại, vào mùa đông se lạnh, manh chiếu lại giữ nhiệt ấm áp, bảo bọc giấc ngủ an lành cho cả gia đình. Chính những ưu điểm tự nhiên quý giá này đã giúp chiếu thủ công Tân Bằng giữ vững chỗ đứng vững chắc trước sự tràn ngập của các loại chiếu nhựa và đệm công nghiệp.
Nỗ lực bảo tồn và chấn hưng làng chiếu Tân Bằng hôm nay
Trước sự thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế và sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp hiện đại, làng nghề đang nỗ lực chuyển mình để bảo lưu những giá trị di sản quý báu của tổ tiên. Cổng thông tin di sản Cà Mau NSSC luôn tích cực đồng hành trong công tác lưu trữ và lan tỏa các giá trị văn hóa làng nghề truyền thống Đất Mũi, tôn vinh các đặc sản trứ danh từ rừng biển như cua biển Cà Mau và chiếu hoa Thới Bình.
Truyền lửa đam mê cho thế hệ nghệ nhân trẻ
Để gìn giữ bí quyết dệt chiếu thủ công không bị mai một, chính quyền địa phương và các nghệ nhân lớn tuổi tại Tân Bằng đã chủ động mở nhiều lớp truyền nghề cho thế hệ thanh thiếu niên trong vùng. Các nghệ nhân tận tình chỉ dẫn từng kỹ thuật chọn lác, pha màu và bắt nhịp dập cửi go cho các em gái trẻ, thắp lên trong lòng thế hệ trẻ niềm tự hào về truyền thống lao động của quê hương.
Nhiều hợp tác xã dệt chiếu kiểu mới đã được thành lập, tạo việc làm thường xuyên cho phụ nữ nông thôn trong những lúc nông nhàn. Sự tiếp nối của các thế hệ nghệ nhân trẻ chính là bảo chứng vững vàng nhất cho sức sống trường tồn của một làng nghề thủ công trăm tuổi.
Đổi mới mẫu mã và kết nối thị trường hiện đại
Không dừng lại ở các mẫu chiếu truyền thống, các nghệ nhân Tân Bằng ngày nay đã nhạy bén sáng tạo thêm nhiều dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ đa dạng từ sợi lác như túi xách thời trang, thảm lót bàn ăn, nón lác và đệm lót ghế kiểu dáng thanh lịch. Sự cải tiến mẫu mã giúp các sản phẩm dệt lác tiếp cận phân khúc khách hàng đô thị và khách du lịch quốc tế yêu chuộng các sản phẩm sinh thái tự nhiên.
Bên cạnh đó, việc kết nối làng nghề vào các tuyến du lịch trải nghiệm sông nước miền Tây đang mở ra cơ hội phát triển vượt bậc. Du khách phương xa đến thăm Tân Bằng được ngồi bên khung cửi, tự tay cầm cây chuồi luồn sợi lác và trải nghiệm cảm giác thú vị khi tạo nên từng đường dệt hoa.
Bằng bàn tay tài hoa, khối óc sáng tạo và tình yêu son sắt với quê hương xứ sở, người thợ làng chiếu Tân Bằng vẫn ngày đêm dệt nên những manh chiếu hoa tươi thắm làm đẹp cho đời. Di sản làng nghề rực rỡ này mãi là niềm tự hào sáng ngời của vùng đất Thới Bình, góp phần tô thắm bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng cực Nam Tổ quốc.
NSSC Cà Mau
camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cà Mau.
Bài liên quan
Lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng - Nếp lễ nghi cổ truyền bên sông Bảy Háp
Khám phá lễ hội Kỳ Yên đình Tân Hưng tại xã Lý Văn Lâm với nghi thức Thỉnh sắc vua Tự Đức, lễ Túc Yết, Đàn Cả và nghệ thuật hát bội cổ truyền đặc sắc.
Lễ hội Cua Cà Mau - Bản hòa ca di sản rừng đước nơi cực Nam Tổ quốc
Lễ hội Cua Cà Mau tôn vinh nghề nuôi cua sinh thái dưới tán rừng ngập mặn Năm Căn và Ngọc Hiển qua lễ hội đường phố, hội thi trói cua và đờn ca tài tử.
Lễ hội Quán Âm Nam Hải Bạc Liêu - Điểm tựa tâm linh nơi cửa biển Nhà Mát
Tìm hiểu Lễ hội Quán Âm Nam Hải Bạc Liêu diễn ra từ 22 đến 24 tháng Ba âm lịch bên bờ biển Nhà Mát với các nghi lễ Phật giáo cầu quốc thái dân an.



