Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia U Minh Hạ - Lá phổi xanh rừng tràm trên tầng đất than bùn cổ đại

Nằm trải rộng trên vùng trũng ngập nước ngọt thuộc hai huyện U Minh và Trần Văn Thời, Vườn quốc gia U Minh Hạ là một trong ba vùng lõi trọng yếu của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau. Nơi đây lưu giữ thảm thực vật rừng tràm nguyên sinh phát triển trên tầng đất than bùn hàng ngàn năm tuổi cùng hệ động thực vật bản địa phong phú.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 20 phút đọc

Thảm thực vật rừng tràm nguyên sinh xanh ngát tại Vườn quốc gia U Minh Hạ

Giữa vùng đồng bằng bán đảo Cà Mau bốn bề sông rạch giao hòa, Vườn quốc gia U Minh Hạ hiện lên như một bảo tàng tự nhiên đại diện cho hệ sinh thái đất ngập nước ngọt độc đáo bậc nhất phương Nam. Được thành lập theo Quyết định số 112/QĐ-TTg ngày 20 tháng 1 năm 2006 trên cơ sở nâng cấp Khu bảo tồn thiên nhiên Vồ Dơi, khu vườn quốc gia này bảo vệ hơn tám ngàn năm trăm héc-ta rừng tràm ngập nước theo mùa.

Địa lý và kiến tạo địa chất Vườn quốc gia U Minh Hạ

Trong bức tranh địa lý tự nhiên của tiểu vùng Tây sông Hậu và bán đảo Cà Mau, vùng rừng U Minh cổ xưa vốn là một dải trũng ngập nước khổng lồ được dòng sông Trẹm (sông Trèm Trẹm) và sông Cái Tàu chia tách thành hai miền Thượng và Hạ. Nếu phía Bắc thuộc tỉnh Kiên Giang (nay gắn kết trong không gian vùng Vườn quốc gia U Minh Thượng), thì toàn bộ phần phía Nam thuộc tỉnh Cà Mau đã định hình nên vùng sinh cảnh cốt lõi của Vườn quốc gia U Minh Hạ.

Phân bố không gian vùng lõi bên dòng sông Trẹm

Về mặt tọa độ địa lý, Vườn quốc gia U Minh Hạ nằm trong khoảng từ 9°12′30″ đến 9°17′41″ vĩ độ Bắc và từ 104°54′11″ đến 104°59′16″ kinh độ Đông, cách trung tâm đô thị tỉnh lỵ Cà Mau khoảng hơn ba mươi ki-lô-mét về phía Tây. Toàn bộ diện tích vùng lõi của vườn quốc gia đạt 8.527,8 héc-ta, trải rộng trên địa bàn bốn xã gồm xã Khánh Lâm, xã Khánh An thuộc huyện U Minh và xã Khánh Bình Tây Bắc, xã Trần Hợi thuộc huyện Trần Văn Thời. Bao bọc xung quanh vùng lõi là vành đai vùng đệm rộng hơn 25.000 héc-ta, đóng vai trò lá chắn sinh thái ngăn ngừa sự xâm nhập mặn và bảo vệ nguồn nước ngọt nội đồng.

Địa hình của Vườn quốc gia U Minh Hạ có dạng lòng chảo trũng thấp tương đối bằng phẳng với cao độ trung bình chỉ từ 0,5 đến 1,2 mét so với mực nước biển. Phía Đông và Đông Bắc của khu vườn hướng về lưu vực sông Trẹm và sông Cái Tàu, phía Tây cách bờ biển Tây (vịnh Thái Lan) khoảng hơn mười lăm ki-lô-mét với cụm đảo tiền tiêu danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau, trong khi phía Nam kết nối với hệ thống thủy vực tự nhiên rộng lớn của đầm Thị Tường Cà Mau. Vị trí nằm lọt giữa vùng trũng tích tụ nước mưa đã tạo điều kiện cho rừng tràm bản địa phát triển tách biệt hoàn toàn với hệ rừng ngập mặn ven biển.

Quá trình hình thành tầng đất than bùn cổ đại

Giá trị địa chất học quý giá bậc nhất của Vườn quốc gia U Minh Hạ nằm ở cấu trúc tầng đất than bùn (histosols) được kiến tạo liên tục suốt hàng ngàn năm thuộc kỷ Đệ Tứ muộn (Holocen). Khoảng bốn ngàn đến sáu ngàn năm trước, sau đợt biển thoái giữa kỷ Holocen, khu vực trũng U Minh vốn là một vịnh biển nông bị cô lập bởi các giồng cát ven biển Tây, dần ngọt hóa nhờ lượng mưa nhiệt đới dồi dào và chuyển hóa thành đầm lầy nước ngọt khổng lồ với các quần xã rừng tràm, sậy, năng, dớn phát triển rậm rạp.

Qua hàng thiên niên kỷ, khối lượng khổng lồ thân gỗ tràm, cành khô, lá rụng và xác thực vật dây leo rơi xuống đáy đầm lầy ngập nước thường xuyên trong điều kiện yếm khí (thiếu oxy) và môi trường nước chua phèn đã không bị vi sinh vật phân hủy hoàn toàn. Từng lớp xác thực vật bán phân hủy tích tụ chồng chất lên nhau qua năm tháng đã tạo thành tầng đất than bùn hữu cơ màu nâu đen xốp nhẹ, có độ dày dao động từ 0,4 mét đến 1,5 mét nằm ngay trên nền đất sét xám xanh chứa vật liệu sinh phèn tiềm tàng. Lớp đất than bùn tại Vườn quốc gia U Minh Hạ hoạt động như một khối bọt biển tự nhiên khổng lồ có khả năng ngậm nước gấp nhiều lần trọng lượng bản thân, dự trữ hàng triệu tấn các-bon hữu cơ và giữ ẩm cho bộ rễ rừng tràm trên đất than bùn suốt mùa khô hạn.

Chế độ thủy văn ngập nước ngọt theo mùa mưa nắng

Sự tồn tại và phát triển bền vững của hệ sinh thái đất ngập nước tại Vườn quốc gia U Minh Hạ chịu sự chi phối trực tiếp của chế độ thủy văn ngập nước ngọt theo mùa dựa hoàn toàn vào nguồn nước mưa tự nhiên. Khí hậu vùng U Minh có lượng mưa trung bình hàng năm rất cao, đạt từ 2.300 đến 2.500 mi-li-mét, tập trung chủ yếu vào mùa mưa kéo dài từ tháng năm đến tháng mười một. Trong suốt sáu tháng mùa mưa, toàn bộ bề mặt rừng tràm ngập chìm dưới làn nước ngọt sâu từ 0,5 đến hơn 1 mét; chất tan hữu cơ (axit humic và tannin) tiết ra từ lớp than bùn và lá tràm mục khiến mặt nước trong rừng mang màu nâu đỏ sóng sánh như màu nước trà đậm hoặc màu cánh gián đặc trưng.

Bước sang mùa khô từ tháng mười hai đến tháng tư năm sau, lượng bốc hơi tăng cao khiến mực nước trên mặt rừng rút cạn dần, để lộ lớp thảm mục và tầng than bùn ẩm ướt phía dưới. Chính nhịp điệu luân phiên sáu tháng ngập nước và sáu tháng cạn nước đã tạo nên cơ chế chọn lọc tự nhiên khắt khe, chỉ những loài thực vật và thủy sinh vật thích nghi cao với môi trường nước chua phèn và biên độ ngập cạn lớn mới có thể sinh sôi mạnh mẽ trong lòng Vườn quốc gia U Minh Hạ.

Phân khu chức năng và hạng mục sinh tháiDiện tích quy hoạch và vị trí tại Vườn quốc gia U Minh HạĐặc điểm địa chất, thủy văn và thảm thực vậtChức năng bảo tồn trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới
Phân khu bảo tồn hệ sinh thái rừng tràm trên đất than bùnKhoảng 2.592,7 ha tại trung tâm vùng lõi (tiền thân Khu bảo tồn thiên nhiên Vồ Dơi)Tầng than bùn dày 0,5 — 1,5m, rừng tràm nguyên sinh cổ thụ cao 15 — 22m cùng dây choạiBảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen động thực vật đặc hữu và trữ lượng than bùn cổ đại
Phân khu phục hồi và sử dụng bền vững hệ sinh thái ngập nướcKhoảng 5.138,7 ha bao quanh khu bảo vệ nghiêm ngặt thuộc hai huyện U Minh, Trần Văn ThờiRừng tràm tái sinh tự nhiên trên đất sét phèn và than bùn mỏng, quần xã sậy — năng — bồn bồnPhục hồi cấu trúc rừng hỗn giao, điều tiết mực nước chống cháy rừng và bảo tồn thủy sản
Phân khu dịch vụ — hành chính và đài quan sát Vồ DơiKhoảng 796,4 ha tiếp giáp trục đường vào khu trung tâm xã Khánh Bình Tây BắcHệ thống kênh rạch nội bộ, vườn sưu tập thực vật bản địa và đài quan sát Vồ Dơi cao 24mTrung tâm nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và quan sát toàn cảnh biển rừng tràm
Vùng đệm sinh thái U Minh HạHơn 25.000 ha bao bọc quanh bốn xã thuộc huyện U Minh và huyện Trần Văn ThờiMô hình lâm — ngư kết hợp (trồng rừng tràm xen kênh nuôi cá đồng tự nhiên và gác kèo ong)Giảm áp lực lên vùng lõi, duy trì sinh kế bền vững gắn với nghề truyền thống bản địa
Thảm thực vật xanh tốt và sinh cảnh tự nhiên bên trong Vườn quốc gia U Minh Hạ
Thảm thực vật xanh tốt và sinh cảnh tự nhiên bên trong Vườn quốc gia U Minh Hạ

Đa dạng sinh học rừng tràm Vườn quốc gia U Minh Hạ

Được UNESCO chính thức công nhận vào ngày 26 tháng 5 năm 2009 là một trong ba vùng lõi hợp thành Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau, Vườn quốc gia U Minh Hạ sở hữu mức độ đa dạng sinh học tiêu biểu cho kiểu rừng úng phèn nhiệt đới hiếm hoi còn sót lại ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Thảm thực vật rừng tràm trên đất than bùn nguyên sinh

Loài thực vật kiến tạo nên diện mạo cảnh quan chủ đạo của Vườn quốc gia U Minh Hạ là cây tràm bản địa (Melaleuca cajuputi) — loài cây gỗ có lớp vỏ trắng xốp nhiều tầng cách nhiệt, bộ rễ chùm khỏe khoắn bám sâu vào tầng than bùn và lá chứa tinh dầu thơm ngát. Tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Vồ Dơi trước đây, những quần thụ rừng tràm trên đất than bùn nguyên sinh có tuổi đời hàng chục đến hàng trăm năm vươn cao từ 15 đến hơn 22 mét, thân cây thẳng đứng đan tán dày đặc che rợp mặt nước màu cánh gián.

Theo kết quả điều tra thực vật học, hệ thực vật tại Vườn quốc gia U Minh Hạ ghi nhận khoảng 176 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 125 chi và 65 họ. Dưới tán rừng tràm ưu thế là sự cộng sinh phong phú của các loài cây gỗ chịu phèn như mốp (Alstonia spathulata), trâm sắn, gáo trắng, bùi, mật cật cùng thảm thực vật dây leo và dương xỉ dày đặc như dây choại (Stenochlaena palustris), dây giác (Cayratia trifolia), dương xỉ ráng đại, bèo cái, súng, sen, sậy, năng ngọt và bồn bồn. Vào mùa xuân và đầu mùa hè, hàng vạn cây tràm đồng loạt trổ bông trắng muốt tỏa hương thơm dịu khắp cánh rừng, tạo nguồn mật hoa dồi dào bậc nhất phương Nam.

Hệ động vật hoang dã và khu quần tụ Vồ Dơi

Cấu trúc rừng tràm nhiều tầng tán kết hợp với mạng lưới lung, bàu, kênh rạch ngập nước ngọt đã biến Vườn quốc gia U Minh Hạ thành nơi cư ngụ an toàn của hàng trăm loài động vật hoang dã. Thống kê đa dạng sinh học ghi nhận tại đây có 23 loài thú, 91 loài chim, 36 loài bò sát, 11 loài lưỡng cư và hơn 37 loài cá nước ngọt bản địa, trong đó có nhiều loài quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục bảo tồn quốc tế IUCN. Nhóm thú rừng nổi bật với sự hiện diện của tê tê Java, rái cá lông mũi, mèo cá, cầy vòi hương, khỉ đuôi dài, heo rừng, nai cùng loài dơi ngựa lớn (Pteropus vampyrus) có sải cánh rộng gần một mét treo mình trên ngọn tràm tại khu vực Vồ Dơi — nguồn gốc tên gọi Khu bảo tồn thiên nhiên Vồ Dơi từ thập niên 1970.

Hệ khuynh hướng chim nước và bò sát tại Vườn quốc gia U Minh Hạ cũng vô cùng trù phú với các loài đại bàng đen, già đẫy Java, điên điển, cò ốc, diệc lửa, trích cồ, le le, vịt trời cùng trăn đất, trăn gấm, rắn hổ mang, rắn cạp nong, rùa hộp lưng đen, cua đinh. Đặc biệt, dưới làn nước màu trà dưới chân rừng tràm là "vương quốc" của các loài cá đồng nước ngọt đặc hữu như cá lóc đồng, cá sặc rằn (cá bổi), cá trê vàng, cá rô đồng, cá thát lát, cá chạch lấu và lươn đồng, đóng vai trò mắt xích trọng yếu trong chuỗi thức ăn tự nhiên của toàn vùng đầm lầy.

Các phân khu bảo tồn thuộc Khu dự trữ sinh quyển

Để quản lý hiệu quả diện tích hơn 8.527 héc-ta, không gian Vườn quốc gia U Minh Hạ được quy hoạch khoa học thành ba phân khu chức năng gắn liền với mạng lưới kênh rạch và bờ bao giữ nước. Trung tâm của khu vườn là phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng gần 2.600 héc-ta, nơi giữ nguyên trạng tầng đất than bùn dày nhất và cấm mọi tác động khai thác nhằm duy trì độ ẩm tối ưu phòng chống cháy ngầm trong mùa khô. Bao quanh vùng lõi nghiêm ngặt là phân khu phục hồi sinh thái rộng hơn 5.100 héc-ta, nơi các quần xã rừng tràm tái sinh và đầm cỏ năng, cỏ sậy được điều tiết mực nước hợp lý để thu hút các đàn chim di cư.

Tại khu vực trung tâm hành chính — dịch vụ của vườn quốc gia, công trình đài quan sát Vồ Dơi vươn cao 24 mét vượt lên trên tầng tán rừng tràm. Đứng từ đỉnh đài quan sát Vồ Dơi, tầm mắt có thể bao quát trọn vẹn một biển rừng tràm xanh thẫm trải dài bất tận tới tận chân trời, xen lẫn những dải kênh nước thẳng tắp lấp lánh ánh nắng mặt trời và từng đàn cò trắng, diệc xám chao liệng về tổ lúc chiều tà.

Cảnh quan mặt nước và thảm rừng tràm ngập nước tại Vườn quốc gia U Minh Hạ
Cảnh quan mặt nước và thảm rừng tràm ngập nước tại Vườn quốc gia U Minh Hạ

Lịch sử và văn hóa dân gian Vườn quốc gia U Minh Hạ

Không chỉ mang giá trị sinh thái toàn cầu, vùng đất Vườn quốc gia U Minh Hạ còn là chiếc nôi lịch sử cách mạng kiên cường của miền Tây Nam Bộ và là quê hương sản sinh ra kho tàng văn học dân gian truyền khẩu độc đáo của cư dân vùng đất mới.

Truyền thống cách mạng kiên cường giữa lòng rừng tràm

Với địa thế rừng tràm ngập nước mênh mông, dây choại chằng chịt và sình lầy hiểm trở che khuất tầm nhìn từ trên không, vùng rừng U Minh Hạ từ lâu đã trở thành "thành đồng vách sắt" che chở cho các lực lượng yêu nước suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Ngay từ những năm 1930 — 1940, người chiến sĩ cộng sản kiên trung Trần Văn Thời (nay tên ông được đặt cho huyện Trần Văn Thời) cùng các đồng chí trong Tỉnh ủy Bạc Liêu — Cà Mau đã gây dựng cơ sở cách mạng vững chắc trong lòng nhân dân vùng rừng tràm và dẫn dắt phong trào tiến tới cuộc khởi nghĩa năm 1940.

Trong suốt chín năm kháng chiến chống Pháp và hai mươi mốt năm kháng chiến chống Mỹ, hệ thống căn cứ rừng U Minh và đặc biệt là Khu di tích Căn cứ Xứ ủy Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam tại U Minh Hạ (đóng tại khu vực kênh Chắc Băng, sông Trẹm và các xã vùng rừng huyện Trần Văn Thời, huyện U Minh) đã trở thành tổng hành dinh đầu não chỉ đạo phong trào cách mạng toàn miền Nam giai đoạn 1949 — 1955. Dưới tán rừng tràm U Minh Hạ che chở, các nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng như Tổng Bí thư Lê Duẩn, Thủ tướng Võ Văn Kiệt cùng hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, công binh xưởng, trường học, bệnh xá và cơ quan ấn loát đã sống, làm việc trong sự đùm bọc chở che của đồng bào. Nơi cuối dòng sông Ông Đốc đổ ra biển Tây gần vùng đệm U Minh Hạ còn ghi dấu sự kiện lịch sử điểm tập kết 200 ngày tại Sông Đốc năm 1954 — 1955, tiễn đưa hàng vạn cán bộ, chiến sĩ miền Nam ra Bắc với lời thề thống nhất non sông.

Không gian văn hóa truyện kể dân gian vùng rừng tràm

Cuộc sống khai hoang mở đất đối mặt với thiên nhiên rừng thiêng nước độc, muỗi mòng, rắn rết và thú dữ giữa vùng Vườn quốc gia U Minh Hạ xưa kia đã hun đúc nên tinh thần lạc quan, hóm hỉnh và trí tưởng tượng phong phú của cư dân bản địa. Biểu tượng kết tinh rực rỡ nhất cho tâm hồn phóng khoáng ấy chính là nghệ nhân dân gian Bác Ba Phi Nguyễn Long Phi (1884 — 1964), người nông dân sống gắn bó trọn đời tại vùng lung Tràm, xã Khánh Hải, huyện Trần Văn Thời ngay sát vùng đệm rừng U Minh Hạ.

Từ thực tế thiên nhiên trù phú đến mức kỳ lạ của rừng tràm — nơi cá lóc, cá sặc đặc kín dưới đìa, chim cò đậu gãy nhánh tràm, rùa rắn bò đầy mặt đất và ong mật đóng tổ to như cái nia — ông đã sáng tạo nên kho tàng truyện kể dân gian Bác Ba Phi vùng rừng U Minh Hạ Cà Mau (đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia). Những câu chuyện nói trạng đầy chất thơ như Chiếc tàu rùa, Rắn hổ mây tát đìa, Săn heo rừng gặp cọp, Cây nếp Bác Ba Phi hay Hạt đậu thần không phải là sự bịa đặt vô căn cứ mà là nghệ thuật phóng đại dân gian nhằm ca ngợi sự giàu có vô tận của thiên nhiên Vườn quốc gia U Minh Hạ và truyền thêm niềm vui, nghị lực cho người dân, chiến sĩ giữa những năm tháng gian lao.

Nghề truyền thống và di sản Vườn quốc gia U Minh Hạ

Sự gắn kết hài hòa giữa công tác bảo tồn rừng tràm trên đất than bùn với sinh kế truyền thống của cư dân vùng đệm đã tạo nên những di sản nghề thủ công và văn hóa ẩm thực mang đậm dấu ấn riêng của vùng đất Vườn quốc gia U Minh Hạ.

Di sản nghề gác kèo ong và sản vật dưới tán rừng

Nhắc tới văn hóa bản địa gắn liền với Vườn quốc gia U Minh Hạ, nổi bật hàng đầu là nghề gác kèo ong U Minh Hạ — tri thức dân gian độc đáo đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020. Thay vì nuôi ong trong thùng gỗ, những người thợ rừng U Minh am hiểu tường tận tập tính của loài ong mật bản địa (Apis dorsata), hướng gió, ánh nắng và mùa hoa tràm nở để chọn những thân cây mốp, cây tràm vạt nhẵn làm "kèo" gác nghiêng dưới các khoảng trống tán rừng (gọi là "bọng" nắng). Khi đàn ong rừng bay về làm tổ trên kèo, người thợ dùng đuốc con cúi bện từ rễ tràm hoặc tàu dừa khô tạo khói nhẹ xua ong bay đi rồi dùng dao cắt lấy phần bầu mật vàng óng, tuyệt đối chừa lại phần tàng sáp có nhộng non để đàn ong tiếp tục duy trì nòi giống.

Từ hệ sinh thái rừng tràm ngập nước ngọt tại huyện U Minh và huyện Trần Văn Thời, thiên nhiên và bàn tay người dân đã làm nên những sản vật, làng nghề và món ăn dân dã trứ danh:

Vai trò bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, tầng đất than bùn và thảm thực vật tại Vườn quốc gia U Minh Hạ đóng vai trò là bể chứa các-bon tự nhiên khổng lồ, điều hòa tiểu khí hậu, dự trữ nguồn nước ngọt nội đồng và bảo vệ cân bằng sinh thái cho toàn bộ vùng bán đảo Cà Mau. Sự kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn nghiêm ngặt tại phân khu trung tâm Khu bảo tồn thiên nhiên Vồ Dơi, quan trắc khoa học từ đài quan sát Vồ Dơi và phát triển du lịch sinh thái, giáo dục lịch sử tại các di tích cách mạng đã khẳng định vị thế vững chắc của khu vườn trong mạng lưới Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau.

Trên hành trình số hóa, bảo tồn và lan tỏa kho tàng di sản thiên nhiên lẫn văn hóa bản địa của vùng đất cực Nam, chuyên trang Cà Mau NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa toàn diện kết nối tri thức sinh thái với hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo bền vững. Hội tụ vẻ đẹp nguyên sơ của rừng tràm trên đất than bùn hàng ngàn năm tuổi bên dòng sông Trẹm, chiều sâu lịch sử cách mạng hào hùng tại huyện U Minh, huyện Trần Văn Thời cùng di sản nghề truyền thống nhân văn, Vườn quốc gia U Minh Hạ mãi là viên ngọc xanh vô giá của thiên nhiên Việt Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất