Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc - Di sản văn hóa cầu ngư trăm năm nơi cửa biển Cà Mau

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021, Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc tại huyện Trần Văn Thời là lễ hội dân gian miền biển lớn nhất tỉnh Cà Mau, thể hiện khát vọng sóng yên biển lặng và đạo lý tri ân biển cả của ngư dân đất mũi.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đội học trò lễ và cờ ngũ sắc tập kết trước chánh điện Lăng Ông Nam Hải trong Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Nơi vùng cửa biển Sông Đốc lộng gió nhìn ra vùng biển Tây trù phú, Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc từ gần một thế kỷ qua đã trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh thiêng liêng của cộng đồng ngư dân bám biển. Cứ vào trung tuần tháng Hai âm lịch hàng năm, hàng trăm con tàu rợp cờ hoa lại nối đuôi nhau rẽ sóng trong tiếng trống hội ngân vang, tôn vinh tín ngưỡng thờ cá Ông và cầu mong những mùa biển bội thu.

Nguồn gốc lịch sử trăm năm của Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Lịch sử hình thành Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc gắn liền với quá trình tụ cư lập nghiệp của những lớp cư dân vạn chài trên vùng bờ biển phía Tây bán đảo Cà Mau. Từ lòng biết ơn vị thần hộ mệnh giữa trùng khơi bão tố, cộng đồng ngư dân đã dựng lăng thờ tự và trao truyền nghi thức cầu ngư qua nhiều thế hệ.

Tín ngưỡng thờ thần Nam Hải của cư dân biển

Trong hành trình vươn khơi mưu sinh đầy hiểm nguy trên vùng biển Tây Nam, người ngư dân luôn xem cá voi — được tôn xưng thành kính là cá Ông hay Đức Nam Hải Đại Tướng Quân — như vị phúc thần cứu mạng mỗi khi ghe thuyền gặp sóng to gió lớn. Tương truyền trong tâm thức dân gian miền biển, mỗi khi có tàu đánh cá chao đảo giữa cơn giông lốc, cá Ông thường xuất hiện nâng đỡ mạn thuyền, dìu ngư dân vượt qua luồng nước dữ vào bờ an toàn.

Chính vì đạo lý hàm ơn sâu nặng ấy, tín ngưỡng thờ cá Ông đã bén rễ bền chặt tại các làng chài ven biển Cà Mau. Theo lệ tục vạn chài, mỗi khi phát hiện cá Ông lụy bờ (qua đời và trôi dạt vào bãi biển), người phát hiện đầu tiên sẽ nhận làm trưởng nam chịu tang, cùng toàn thể cư dân làng biển tổ chức nghi lễ an táng trọng thể, sau ba năm mới làm lễ thượng ngọc cốt đưa vào phụng thờ trang nghiêm bên trong chánh điện.

Lịch sử lập lăng thờ cốt cá Ông năm 1925

Theo tư liệu lịch sử địa phương tại vùng đất mang tên người anh hùng liệt sĩ Trần Văn Thời, vào ngày mười lăm tháng Hai âm lịch năm Ất Sửu 1925, một bộ ngọc cốt cá Ông lớn dạt vào vùng bãi bồi ven biển được ngư dân địa phương phát hiện và rước về lập miếu thờ bằng tre lá tại ấp Rạch Ruộng, xã Khánh Hòa (sau này là vùng Vàm Xoáy). Đến những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi lăng từng bị bom đạn tàn phá nên bà con ngư dân đã đồng lòng di dời ngọc cốt về khóm 2, thị trấn Sông Đốc ngày nay để kiến tạo ngôi lăng mới khang trang.

Từ dấu mốc thỉnh ngọc cốt cá Ông vào ngày rằm tháng Hai năm 1925, ngư dân vùng cửa biển đã chọn ba ngày 14, 15 và 16 tháng Hai âm lịch hàng năm làm thời điểm tổ chức Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc. Ngày 3 tháng 2 năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành quyết định công nhận lễ hội là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu của cộng đồng cư dân miền biển cực Nam.

Tiêu chí di sảnThông tin lịch sử và quy chuẩn thực hànhGiá trị văn hóa đối với cộng đồng ngư dân
Thời gian tổ chứcNgày 14, 15 và 16 tháng Hai âm lịch hàng nămMở đầu mùa đánh bắt mới trên ngư trường biển Tây Nam
Địa điểm trung tâmLăng Ông Nam Hải tại khóm 2 và cửa biển Sông ĐốcTâm điểm hội tụ tàu thuyền từ khắp các tỉnh miền Tây
Đối tượng suy tônĐức Nam Hải Đại Tướng Quân cùng Thủy Long Thần NữTôn vinh vị thần hộ mệnh che chở ngư dân giữa bão giông
Nghi thức trọng tâmLễ rước kiệu long đình, lễ tế Chánh Tế và nghinh Ông trên biểnCầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và tôm cá đầy khoang
Danh hiệu vinh danhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2021)Bảo tồn nguyên vẹn nghi lễ cầu ngư trăm năm tuổi của Cà Mau

Không gian văn hóa biển của Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Không gian thực hành Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc trải rộng từ quần thể kiến trúc lăng miếu cổ kính trên bờ cho tới vùng cửa sông Ông Đốc đổ thẳng ra biển Tây. Sự giao hòa giữa kiến trúc tín ngưỡng dân gian và nhịp sống cảng cá sầm uất đã tạo nên bầu không khí lễ hội vô cùng đặc sắc.

Kiến trúc Lăng Ông Nam Hải bên bờ biển Tây

Tâm điểm của mọi nghi lễ trên bộ là quần thể Lăng Ông Nam Hải tọa lạc uy nghiêm tại khóm 2, thị trấn Sông Đốc. Ngôi lăng được xây dựng theo lối kiến trúc đình miếu cổ truyền Nam Bộ với mái ngói uốn cong gắn hình lưỡng long tranh châu và đặc biệt là hai bức tượng cá Ông màu đen bóng vươn mình trên nóc tiền sảnh. Bước qua cổng tam quan rực rỡ sắc đỏ vàng là khoảng sân lễ rộng lớn, nơi tập kết đội lân sư rồng, đội trống hội và hàng chục lá cờ ngũ sắc phần phật trong gió biển.

Bên trong chánh điện Lăng Ông Nam Hải, hương án trung tâm tôn trí bài vị Đức Nam Hải Đại Tướng Quân cùng hệ thống tủ kính lưu giữ trang trọng các bộ ngọc cốt cá Ông khổng lồ đã được ngư dân thỉnh về thờ phụng suốt gần một thế kỷ qua. Hai bên tả hữu và khu vực khuôn viên lăng còn phối thờ Thủy Long Thần Nữ, Thần Nông, Tiền Hiền, Hậu Hiền khai khẩn và hương linh những ngư dân đã nằm lại nơi biển cả trong cơn bão số 5 lịch sử năm 1997.

Ban tế lễ truyền thống trang nghiêm thực hiện nghi thức dâng hương trước kiệu long đình tại Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc
Ban tế lễ truyền thống trang nghiêm thực hiện nghi thức dâng hương trước kiệu long đình tại Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Nhịp sống thương cảng và làng chài cửa biển

Bao quanh không gian lăng thờ là vùng cửa biển Sông Đốc — một trong những đô thị biển và cảng cá sầm uất bậc nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với đội tàu đánh bắt xa bờ hùng hậu mà còn là địa danh lịch sử gắn liền với điểm tập kết 200 ngày tại Sông Đốc năm 1954 tiễn đưa hàng vạn cán bộ, chiến sĩ và học sinh miền Nam ra Bắc trên những chuyến tàu lịch sử.

Từ cửa sông Ông Đốc nhìn ra khơi xa, vùng biển Tây Cà Mau hiện lên kỳ vĩ với cụm đảo tiền tiêu danh thắng Hòn Đá Bạc Cà Mau ở phía bắc và cụm đảo Hòn Khoai vươn mình nơi vùng biển phía nam. Trong những ngày diễn ra Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc, toàn bộ khu vực bến cảng và không gian làng nghề làm khô biển Sông Đốc Trần Văn Thời Cà Mau dọc hai bờ nam bắc sông Ông Đốc như khoác lên tấm áo mới với cờ Tổ quốc và cờ lễ hội tung bay trên hàng ngàn cột buồm.

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Điểm làm nên sức sống bền bỉ của Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc suốt một trăm năm qua chính là hệ thống nghi lễ cổ truyền được Ban trị sự Vạn Lăng Ông gìn giữ nghiêm cẩn. Mọi nghi thức từ lúc thỉnh kiệu trên bộ đến khi rước Ông ngoài biển khơi đều tuân thủ chặt chẽ quy phạm lễ nhạc dân gian Nam Bộ.

Nghi lễ rước kiệu long đình và tế Chánh Tế

Vào ngày 14 tháng Hai âm lịch, lễ hội chính thức mở màn bằng các nghi thức thượng đại kỳ, lễ rước sắc thần, lễ tế Tiền Hiền — Hậu Hiền và các tiết mục hát bội (tuồng cổ) cúng Ông tại võ ca của lăng. Sáng ngày rằm 15 tháng Hai âm lịch, nghi thức trọng đại nhất là lễ rước kiệu long đình của Đức Nam Hải Đại Tướng Quân từ chánh điện Lăng Ông Nam Hải diễu hành qua các tuyến đường chính của thị trấn tiến ra bến tàu cửa biển.

Đoàn rước kiệu kéo dài hàng cây số được tổ chức hết sức uy nghiêm gồm đội múa lân sư rồng mở đường, đội chiêng trống, đội cờ ngũ sắc, đội bát bửu, các thiếu nữ mặc áo dài truyền thống dâng hoa quả, đội học trò lễ cùng hàng chục thanh niên trai tráng vùng biển mặc lễ phục đỏ vàng rực rỡ khiêng kiệu long đình. Sau khi hoàn tất hành trình nghinh Ông trên biển trở về lăng, các vị bô lão trong Ban tế lễ khoác áo dài khăn đóng thực hiện lễ tế Chánh Tế, dâng rượu, dâng trà và đọc văn tế cổ truyền bằng giọng ngân trầm hùng để tạ ơn thần biển.

Đoàn rước kiệu long đình Nam Hải Đại Tướng Quân tiến ra bến tàu cửa biển trong Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc
Đoàn rước kiệu long đình Nam Hải Đại Tướng Quân tiến ra bến tàu cửa biển trong Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Đoàn tàu diễu hành ra khơi phun nước nghinh Ông

Khoảnh khắc hào hùng và ngoạn mục nhất của Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc diễn ra khi kiệu long đình được rước lên đoàn tàu chủ lễ đang neo đậu tại bến cảng. Đội tàu chủ lễ thường gồm ba chiếc tàu đánh cá công suất lớn được kết chặt vào nhau thành một cụm vững chãi, trang hoàng cổng chào, cờ hội và bàn hương án nghi ngút khói trầm. Theo sau cụm tàu chủ lễ là đoàn tàu ra khơi nghinh Ông gồm hàng trăm tàu đánh cá của ngư dân địa phương và các tỉnh lân cận nối đuôi nhau tiến thẳng ra vùng biển khơi cách bờ hàng chục hải lý.

Giữa biển trời mênh mông của vùng cửa biển Sông Đốc, các tàu tham gia đoàn rước đồng loạt vận hành hệ thống vòi rồng phun những cột nước trắng xóa vươn cao lên bầu trời xanh, tái hiện hình ảnh cá Ông phun nước cứu thuyền giữa đại dương. Tại vùng biển sạch ngoài khơi, vị Chánh chủ tế thực hiện nghi thức khấn nguyện và xin keo (gieo hai đồng xu âm dương). Nếu xin được keo thuận (một đồng sấp, một đồng ngửa), cả đoàn tàu ra khơi nghinh Ông vang dội tiếng trống, tiếng còi tàu mừng rỡ vì tin rằng Đức Ông đã chứng giám lòng thành và đồng ý theo đoàn rước hồi cung về lăng phù hộ cho ngư dân.

Giá trị di sản quốc gia của Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc

Vượt lên trên ý nghĩa của một nghi lễ tín ngưỡng nghề nghiệp đơn thuần, Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc là bức tranh phản chiếu sinh động lịch sử khai mở vùng biển cực Nam, tinh thần đoàn kết tương thân tương ái và ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Sức mạnh cố kết cộng đồng vạn chài đất mũi

Trong đời sống văn hóa của cư dân miền biển Cà Mau, những ngày lễ hội tháng Hai âm lịch là dịp hội ngộ lớn nhất trong năm của các gia đình ngư dân sau những chuyến biển dài ngày. Phần hội diễn ra sôi nổi với các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc sông nước như đua vỏ lãi, kéo co, đẩy gậy, đập nồi đất, đờn ca tài tử và hát bội truyền thống, thắt chặt tình đoàn kết giữa các vạn chài từ đất liền ra tới đảo xa.

Dịp về dự lễ hội tại thị trấn biển Sông Đốc cũng là cơ hội để du khách phương xa cảm nhận sự trù phú của sản vật huyện Trần Văn Thời, từ món lẩu cá khoai Cà Mau ngọt thanh nơi cửa biển, đặc sản khô cá khoai Cà Mau phơi dưới nắng gió mặn mòi cho đến thức quà quê dân dã của làng nghề ép chuối khô Khánh Hải Trần Văn Thời Cà Mau. Những giá trị nhân văn cốt lõi làm nên tầm vóc Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của lễ hội bao gồm:

  • Giá trị lịch sử khai biển ghi dấu chặng đường một trăm năm cư dân Việt bám trụ nơi cửa sông Ông Đốc, dựng làng lập ấp và phát triển nghề khai thác hải sản xa bờ.
  • Giá trị đạo lý và sinh thái nhân văn giáo dục lòng biết ơn biển cả, tôn trọng các loài sinh vật biển quý hiếm và nuôi dưỡng lối sống trọng tình nghĩa giữa con người với thiên nhiên.
  • Giá trị cố kết cộng đồng vạn chài kết nối hàng ngàn chủ tàu và ngư phủ cùng tương trợ nhau khi ra khơi bám biển và giữ gìn an ninh trật tự trên vùng biển Tây Nam.
  • Giá trị nghệ thuật diễn xướng dân gian bảo tồn nguyên vẹn nghi thức nhạc lễ Nam Bộ, nghệ thuật hát bội cúng đình lăng và văn tế cổ truyền miền biển.

Bảo tồn bản sắc văn hóa biển cực Nam Tổ quốc

Trên dải bờ biển dài bao bọc hai mặt Đông — Tây của vùng bán đảo Cà Mau — Bạc Liêu, nếu phía bờ biển Đông có lễ hội Nghinh Ông Gành Hào Đông Hải Bạc Liêu thì phía bờ biển Tây tự hào với Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc trăm năm tuổi, tạo nên hai trụ cột văn hóa cầu ngư song hành bền vững. Công tác bảo tồn lễ hội hiện nay luôn được chính quyền và nhân dân địa phương thực hiện theo hướng văn minh, an toàn tuyệt đối cho các phương tiện thủy tham gia đoàn rước và giữ gìn nguyên trạng các nghi thức cổ truyền.

Nhằm lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức di sản biển đảo đến đông đảo công chúng, chuyên trang Cà Mau NSSC thường xuyên cập nhật các tư liệu bách khoa chuẩn xác về nguồn gốc lịch sử, kiến trúc lăng miếu và quy trình nghi lễ của các di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh. Việc số hóa bài bản những giá trị văn hóa bản địa góp phần khẳng định bản lĩnh kiên cường và tâm hồn giàu nhân nghĩa của con người vùng đất cực Nam.

Trải qua một thế kỷ đồng hành cùng nhịp sóng biển Tây, Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc vẫn giữ vẹn nguyên sự trang nghiêm trong từng nhịp trống Chánh Tế và khí thế hào hùng của đoàn tàu rẽ sóng ra khơi. Mỗi mùa lễ hội tháng Hai âm lịch khép lại đều tiếp thêm niềm tin và điểm tựa tinh thần vững chắc từ Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc để những đoàn tàu Cà Mau tiếp tục vươn khơi bám biển làm giàu cho quê hương.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất