Bỏ qua đến nội dung

Nhãn da bò Bạc Liêu - Tinh hoa trái ngọt trăm năm trên giồng cát biển

Được ấp ủ từ mạch nước ngầm ngọt lành ẩn sâu dưới dải giồng cát cổ chạy dọc bờ biển phương Nam, nhãn da bò Bạc Liêu mang lớp vỏ nâu sẫm mỏng mảnh cùng phần cùi dày mọng nước tỏa hương thơm ngát, trở thành chứng nhân sinh thái trăm năm của vùng đất giao thoa ba dòng văn hóa Kinh, Hoa và Khmer.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Người dân và du khách dưới tán vườn nhãn da bò Bạc Liêu cổ thụ sai trĩu quả trên giồng cát

Trên tuyến đường uốn lượn từ trung tâm đô thị hướng ra phía biển Nhà Mát, những tán cây cổ thụ vươn cành gân guốc che rợp khoảng trời xanh đã nuôi dưỡng thức quả nhãn da bò Bạc Liêu trứ danh qua nhiều thế hệ cư dân mở đất. Giữa làn gió mặn mòi thổi vào từ khơi xa, từng chùm quả chín mọng đung đưa dưới nắng phương Nam mở ra câu chuyện kỳ thú về sức sống bền bỉ của thảo mộc bản địa.

Cội nguồn trăm năm của nhãn da bò Bạc Liêu trên giồng cát

Sự hiện diện của dải miệt vườn xanh ngát ngay sát bờ biển mặn là kết quả từ quá trình kiến tạo địa chất vùng châu thổ kết hợp bàn tay lao động của tiền nhân. Lịch sử hình thành nhãn da bò Bạc Liêu gắn liền mật thiết với bước chân định cư của cộng đồng cư dân đa sắc tộc từ cuối thế kỷ XIX.

Hành trình di thực giống nhãn cổ cuối thế kỷ mười chín

Trong mạch chảy của lịch sử khai phá vùng đất cực Nam Cà Mau và thương cảng cổ Bạc Liêu, vùng ven biển Bạc Liêu xưa từng là nơi giao thương sầm uất của những đoàn thuyền vượt biển. Vào cuối thế kỷ XIX, những lưu dân người Hoa từ Triều Châu, Quảng Đông khi đến lập nghiệp tại đây đã mang theo hai giống nhãn quý từ cố hương để ươm trồng trên các dải đất gò cao là giống nhãn Subic (cư dân địa phương quen gọi theo màu vỏ quả là nhãn da bò Bạc Liêu) và nhãn Tu hú (nhãn Tu-huýt).

Khi mới ươm mầm, cây nhãn non nhanh chóng bén rễ sâu xuống tầng đất cát pha giàu khoáng chất và thích nghi hoàn hảo với khí hậu hai mùa mưa nắng cùng hơi muối biển Đông. Trải qua hơn một thế kỷ, những cây nhãn trồng từ cuối thế kỷ XIX vẫn sừng sững tỏa bóng mát, hợp thành vườn nhãn cổ Bạc Liêu độc đáo với hàng trăm cội nhãn cổ thụ trăm tuổi. Nếu đồng bằng Bắc Bộ tự hào với thức quả tiến vua nhãn lồng Hưng Yên gắn với phù sa sông Hồng, thì vùng cực Nam Tổ quốc lại ghi dấu ấn bằng những chùm nhãn da bò Bạc Liêu sinh trưởng ngay trên dải giồng cát sát mép sóng biển.

Địa thế giồng cát Hiệp Thành và Vĩnh Trạch Đông độc đáo

Yếu tố cốt lõi kiến tạo nên hương vị của vườn nhãn cổ Bạc Liêu nằm ở cấu trúc địa mạo của hệ thống giồng cát hình cánh cung chạy song song với bờ biển. Dải vườn nhãn cổ trải dài hơn mười một ki-lô-mét từ Nhà Mát đi qua giồng cát ven biển Hiệp Thành đến xã Vĩnh Trạch Đông, hình thành từ quá trình bồi tụ trầm tích biển kết hợp phù sa cổ.

Tại giồng cát ven biển Hiệp Thành và xã Vĩnh Trạch Đông, các túi nước ngọt ngầm nằm ẩn sâu dưới lớp cát biển thông thoáng. Vào mùa mưa, lớp cát xốp tích trữ nước mưa ngọt lành xuống tầng sâu mà không bị xâm nhập mặn. Đến mùa khô, hệ rễ cọc của những cội nhãn cổ thụ trăm tuổi vươn sâu hút mạch nước ngầm mát lành cùng khoáng vi lượng kali, canxi và magie. Sự giao thoa giữa nắng ấm, làn gió biển thổi về từ phía cánh đồng điện gió Bạc Liêu và thổ nhưỡng cát pha đã giúp cây nhãn tích lũy hàm lượng đường tự nhiên cùng mùi thơm đậm đặc.

Những gốc nhãn cổ thụ hơn một thế kỷ uốn lượn gân guốc trên giồng cát ven biển Hiệp Thành và Vĩnh Trạch Đông
Những gốc nhãn cổ thụ hơn một thế kỷ uốn lượn gân guốc trên giồng cát ven biển Hiệp Thành và Vĩnh Trạch Đông

Đặc trưng hình thái và hương vị của nhãn da bò Bạc Liêu

Nhờ thừa hưởng nguồn gen giống cổ kết hợp điều kiện thổ nhưỡng giồng cát biển độc bản, sản vật nơi đây sở hữu những chỉ dấu hình thái và phẩm chất cảm quan rất dễ nhận diện. Khi đặt cạnh các giống nhãn lai tạo hiện đại, nhãn da bò Bạc Liêu vẫn giữ trọn nét mộc mạc bên ngoài nhưng ẩn chứa hương vị quyến rũ bên trong.

Sự khác biệt giữa giống nhãn Subic và nhãn Tu hú

Trong quần thể vườn nhãn cổ Bạc Liêu trải dài qua Hiệp Thành và xã Vĩnh Trạch Đông, hai giống nhãn cổ thụ cùng tồn tại song hành là giống nhãn Subic và nhãn Tu hú. Dù cùng có nguồn gốc di thực từ cuối thế kỷ XIX, mỗi giống lại mang đặc điểm sinh học và hình thái quả riêng biệt.

Tiêu chí nhận diệnGiống nhãn Subic (nhãn da bò Bạc Liêu)Giống nhãn Tu hú (nhãn Tu-huýt cổ)
Nguồn gốc lịch sửGiống nhãn cổ di thực cuối thế kỷ XIX, chiếm tỷ lệ chủ đạo trong vườn cổ thụGiống nhãn cổ di thực cùng thời kỳ, trồng xen canh trong các vườn nhãn lâu năm
Đặc điểm thân câyThân gỗ to lớn, nhiều gốc hai người ôm không xuể, cành uốn lượn chịu gió biểnThân gỗ chắc khỏe, tán lá xum xuể, cành phân nhánh dày và lá màu xanh đậm
Hình thái vỏ quảQuả tròn đều cỡ trung bình lớn, vỏ mỏng dẻo màu vàng nâu sẫm tựa màu da bòQuả nhỏ hơn đôi chút, vỏ quả hơi sần nhẹ và sáng màu hơn khi bước vào độ chín
Cấu trúc cùi và hạtLớp cơm nhãn dày mọng nước, màu trắng ngà trong suốt, hạt nhỏ màu đen nhánhCùi nhãn dày vừa phải, ráo nước hơn, hạt nhỏ và tróc khỏi cùi rất dễ dàng
Phẩm chất hương vịVị ngọt thanh tao hòa quyện hương thơm nồng nàn đặc trưng, hậu vị dịu mátVị ngọt đậm đà sắc nét, hương thơm dịu nhẹ, thường chín nối tiếp trong mùa vụ

Qua bảng đối chiếu trên, giống nhãn Subic chính là đại diện tiêu biểu nhất làm nên danh tiếng của thương hiệu nhãn da bò Bạc Liêu trong tâm thức người dân Nam Bộ, trong khi nhãn Tu hú góp phần làm phong phú nguồn gen miệt vườn ven biển.

Vỏ nâu sẫm mỏng cùng lớp cơm nhãn dày mọng nước

Tên gọi dân dã nhãn da bò Bạc Liêu xuất phát trực tiếp từ đặc điểm thị giác của vỏ quả khi bước vào độ chín sinh lý. Quả nhãn Subic khi chín rộ dưới nắng gió biển phương Nam sẽ chuyển sang sắc nâu vàng sẫm tự nhiên, bề mặt vỏ nhẵn mịn và dai mềm tựa sắc màu lớp da thuộc truyền thống. Lớp vỏ mỏng nhưng kết cấu tế bào dẻo khít giúp bảo vệ thịt quả trước gió biển mặn và hạn chế nứt quả khi gặp mưa đầu hạ.

Khi bóc nhẹ lớp vỏ nâu sẫm, làn hương thơm nồng nàn lan tỏa tức thì. Phần cơm nhãn dày mọng nước hiện ra với sắc trắng ngà ánh vàng trong trẻo, bao bọc hạt nhỏ màu đen nhánh. Lớp cùi nhãn giòn mềm vừa phải, giải phóng vị ngọt thanh tao giàu vitamin C cùng các khoáng chất sắt, kali và phốt pho tổng hợp từ tầng đất cát ven biển.

Tri thức canh tác vườn nhãn da bò Bạc Liêu thuận tự nhiên

Để duy trì sức sống dẻo dai cho hàng ngàn gốc cây vượt qua tuổi thọ hơn một thế kỷ giữa vùng đất ven biển, các thế hệ cư dân địa phương đã đúc kết hệ thống tri thức dân gian chăm sóc cây trồng độc đáo. Toàn bộ quá trình canh tác nhãn da bò Bạc Liêu đều dựa trên nguyên lý tôn trọng quy luật sinh trưởng tự nhiên.

Nhịp sinh trưởng mùa vụ và kỹ thuật giữ gốc cổ thụ

Những khu vườn nhãn cổ Bạc Liêu truyền thống vận hành hoàn toàn theo nhịp điệu thời tiết tự nhiên của vùng bán đảo cực Nam. Hàng năm, sau mùa mưa vào cuối tháng mười một âm lịch, cây nhãn trải qua giai đoạn khô hạn tự nhiên trên giồng cát để phân hóa mầm hoa. Đến tháng giêng và tháng hai âm lịch, hàng ngàn cội nhãn cổ thụ trăm tuổi đồng loạt trổ bông vàng rực cả vùng giồng cát từ Hiệp Thành đến xã Vĩnh Trạch Đông.

Mùa chín rộ của nhãn da bò Bạc Liêu kéo dài từ tháng năm đến tháng bảy âm lịch (tháng sáu đến tháng tám dương lịch). Do vùng giồng cát ven biển Hiệp Thành thường đón gió chướng từ biển khơi, người trồng nhãn giữ cho thân cây phát triển theo thế uốn lượn ngang, phân cành tỏa rộng đan cài vào nhau để giảm sức cản của gió, đồng thời giữ lớp lá nhãn khô rụng xuống phân hủy thành mùn hữu cơ giữ ẩm cho bộ rễ.

Người dân địa phương thu hoạch những chùm nhãn da bò Bạc Liêu chín mọng dưới tán vườn nhãn cổ thụ xanh mát
Người dân địa phương thu hoạch những chùm nhãn da bò Bạc Liêu chín mọng dưới tán vườn nhãn cổ thụ xanh mát

Tập quán thu hái thủ công bảo toàn phấn quả tự nhiên

Khi những chùm quả trên tán cây chuyển sang sắc nâu vàng sẫm đồng đều và tỏa hương thơm ngát, người dân bước vào mùa thu hoạch truyền thống. Để bảo vệ hệ thống cành gỗ của các cội nhãn cổ thụ trăm tuổi cho những vụ mùa kế tiếp, việc thu hái nhãn da bò Bạc Liêu được thực hiện hoàn toàn bằng phương pháp thủ công tỉ mỉ.

Người thu hái dùng thang tre trèo dọc theo thân cành vững chãi, bấm gọn từng chùm nhãn chín kèm đoạn cành lá xanh rồi thả nhẹ nhàng bằng dây thừng vào sọt tre lót lá bên dưới. Quy trình này giúp lớp vỏ mỏng của giống nhãn Subic và nhãn Tu hú giữ nguyên lớp phấn tự nhiên và bảo toàn độ tươi ngon của lớp cơm nhãn dày mọng nước để dâng cúng gia tiên cùng các đình chùa cổ trong vùng.

Giá trị di sản văn hóa của nhãn da bò Bạc Liêu

Không chỉ đơn thuần là một giống cây ăn quả bản địa thơm ngon, nhãn da bò Bạc Liêu cùng quần thể vườn nhãn cổ thụ đã trở thành biểu tượng văn hóa sinh thái sống động. Nơi đây lưu giữ ký ức giao thoa văn hóa của ba dân tộc anh em và góp phần định hình bản sắc di sản độc đáo cho vùng đất cực Nam.

Không gian đờn ca tài tử dưới tán vườn nhãn trăm tuổi

Trải dọc theo con đường Giồng Nhãn đi qua giồng cát ven biển Hiệp Thành và xã Vĩnh Trạch Đông, quần thể vườn nhãn cổ Bạc Liêu nằm giữa tâm điểm của không gian văn hóa tâm linh đặc sắc. Ngay kế cận dải vườn nhãn trăm tuổi là ngôi chùa Xiêm Cáng mang kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer hơn một thế kỷ và quần thể Quán Âm Phật Đài Bạc Liêu hướng mặt ra biển Đông. Sự cộng cư hòa hợp giữa người Kinh, người Hoa và người Khmer quanh dải giồng cát đã biến những khu vườn nhãn cổ thành không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng gắn kết.

Dưới bóng râm mát rượi của những cội nhãn cổ thụ trăm tuổi, người dân địa phương và các nghệ nhân dân gian thường quây quần bên ấm trà nóng, thưởng thức vị ngọt thanh của nhãn da bò Bạc Liêu và hòa tiếng tơ đồng đờn ca tài tử. Những giai điệu sâu lắng của bản Dạ cổ hoài lang do cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu sáng tác vang lên giữa tiếng gió biển rì rào qua vòm lá nhãn cổ thụ. Trong đời sống ẩm thực và lễ nghi truyền thống của vùng đất từng gắn với giai thoại Nhà Công tử Bạc Liêu, thức quả ngọt lành từ vùng Giồng Nhãn luôn hiện diện trang trọng bên cạnh những món ngon giao thoa văn hóa như bánh củ cải Bạc Liêu hay bún nước lèo Bạc Liêu, cũng như góp mặt trong mâm lễ vật dâng cúng dịp lễ hội Ok Om Bok Bạc Liêu của đồng bào Khmer.

Bảo tồn nguồn gen quý gắn với sinh thái miệt vườn

Trước sự phát triển của nhiều giống cây ăn quả mới, quần thể vườn nhãn cổ Bạc Liêu với hai giống cổ truyền là giống nhãn Subic và nhãn Tu hú được các nhà khoa học nông nghiệp đánh giá là nguồn gen thực vật bản địa đặc biệt quý hiếm. Những gốc nhãn có tuổi đời trên một thế kỷ đóng vai trò như bức tường sinh thái chắn gió biển, giữ ngọt tầng nước ngầm và chống xói mòn cho dải giồng cát ven biển Hiệp Thành cùng xã Vĩnh Trạch Đông.

Nhằm gìn giữ diện tích vườn nhãn cổ trước biến đổi khí hậu, nhiều chương trình khoa học đã được triển khai để tuyển chọn những cây đầu dòng ưu tú của giống nhãn da bò Bạc Liêu phục vụ nhân giống và phục tráng phẩm chất trái ngọt truyền thống. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng tri thức bản địa vùng cực Nam, chuyên trang Cà Mau NSSC đóng vai trò là cầu nối thông tin chuẩn xác giúp cộng đồng tiếp cận toàn diện giá trị lịch sử, sinh thái của những sản vật quý hiếm nơi đất mũi.

Trải qua hơn một thế kỷ bám rễ sâu vào lòng cát biển và vươn mình đón gió khơi xa, nhãn da bò Bạc Liêu đã kết tinh trọn vẹn nắng gió, mạch nước ngầm ngọt lành cùng tâm huyết của bao thế hệ cư dân mở cõi. Sắc vỏ nâu sẫm mộc mạc, lớp cùi dày mọng nước thơm nồng và bóng dáng trầm mặc của những gốc nhãn cổ thụ trăm năm sẽ mãi là niềm tự hào sâu sắc trong bức tranh di sản văn hóa và nông nghiệp sinh thái của vùng đất cực Nam Tổ quốc.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất