Bỏ qua đến nội dung

Nghề gác kèo ong U Minh Hạ - Tinh hoa tri thức dân gian giữa rừng tràm phương Nam

Nghề gác kèo ong U Minh Hạ là một trong những di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu vùng cực Nam Tổ quốc, phản ánh kho tàng tri thức dân gian độc đáo của cư dân khai hoang mở cõi gắn bó bền chặt với những cánh rừng tràm trù phú.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh rừng tràm bạt ngàn sông nước nơi khởi phát nghề gác kèo ong U Minh Hạ Cà Mau

Giữa không gian bạt ngàn của rừng tràm phương Nam, nghề gác kèo ong U Minh Hạ đã hình thành và phát triển như một phương thức mưu sinh hòa hợp tuyệt đối với tự nhiên. Thay vì săn tìm tổ ong một cách ngẫu nhiên, tiền nhân khai hoang đã sớm thấu hiểu tập tính loài ong mật để sáng tạo nên kỹ thuật dựng kèo độc đáo, tạo nên một nếp sống văn hóa cộng đồng bền bỉ qua bao thế hệ.

Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm, vùng đất cực Nam không chỉ nổi danh với những cánh rừng đước bạt ngàn tại Vườn quốc gia Mũi Cà Mau và địa danh huyền thoại Mũi Cà Mau, mà còn lưu giữ linh hồn rừng ngọt qua những giọt mật tràm sóng sánh. Nền tảng tri thức bản địa này phản ánh sâu sắc mối quan hệ cộng sinh giữa con người và thiên nhiên hoang dã.

Cội nguồn lịch sử của nghề gác kèo ong U Minh Hạ

Lịch sử hình thành vùng đất bưng biền châu thổ gắn liền với bước chân của các thế hệ lưu dân mở cõi từ nửa cuối thế kỷ XIX. Trong hành trình chinh phục tự nhiên đầy thử thách, cư dân bản địa đã quan sát và đúc kết những quy luật sinh học tinh tế để định hình phương thức mưu sinh đặc thù dưới tán rừng ngập ngọt.

Bối cảnh khẩn hoang và tri thức thuần phục tự nhiên

Khi những lớp cư dân đầu tiên đặt chân đến bán đảo Cà Mau, rừng tràm cổ thụ còn rậm rạp hoang vu với muôn vàn loài thú dữ và muỗi mòng. Đứng trước nguồn hoa tràm dồi dào thu hút hàng triệu đàn ong rừng về làm tổ, lưu dân nhận thấy loài ong mật phương Nam có tập tính chỉ làm tổ trên những thân cây tràm mọc nghiêng đón ánh ban mai. Sự quan sát tỉ mỉ ấy đã mở đường cho phát kiến dựng nên những thân cây gỗ tràm nhân tạo có góc nghiêng lý tưởng như mái kèo nhà để ong về định cư. Phương thức này đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ hoạt động hái lượm tự nhiên sang sáng tạo kỹ nghệ mưu sinh có ý thức, đặt nền móng cho kho tàng tri thức dân gian Nam Bộ đặc sắc.

Trong tâm thức của đồng bào phương Nam, rừng tràm không chỉ là nguồn lâm sản mà còn là chốn chở che, nuôi dưỡng sự sống. Từ hoạt động gác kèo sơ khởi, người thợ rừng đã dần hoàn thiện kỹ năng phán đoán thời tiết, quy luật nở hoa của tràm và hướng gió mùa để định vị không gian gác kèo chuẩn xác. Kinh nghiệm này được truyền khẩu qua nhiều thế hệ gia đình, tạo nên nét đẹp văn hóa gắn kết chặt chẽ với những huyền thoại dân gian sống động mà tiêu biểu là hình tượng nhân vật Bác Ba Phi Nguyễn Long Phi cùng những câu chuyện đậm chất phóng khoáng của đất rừng U Minh.

Không gian rừng tràm Vườn quốc gia U Minh Hạ

Địa bàn thực hành nghề phân bố tập trung chủ yếu tại vùng đệm và vùng lõi của Vườn quốc gia U Minh Hạ, trải rộng trên địa bàn huyện U Minh và huyện Trần Văn Thời. Đây là vùng đất than bùn ngập nước ngọt định hình bởi hệ thống kênh rạch chằng chịt, nơi bạt ngàn cây tràm U Minh sinh trưởng mạnh mẽ và tỏa hương ngào ngạt mỗi độ mùa khô về. Hoa tràm trắng muốt nở rộ từ tháng mười một âm lịch đến tháng tư năm sau chính là nguồn mật hoa và phấn hoa tinh khiết nuôi sống các quần thể ong mật tự nhiên.

Hệ sinh thái rừng tràm ngập nước tạo nên một sinh cảnh lý tưởng với độ ẩm cao, tiểu khí hậu mát mẻ và nguồn thức ăn dồi dào quanh năm. Tại đây, thảm thực vật đa tầng từ cây tràm, dây leo cho đến cỏ sậy tạo thành lớp màng chắn gió tự nhiên hoàn hảo, giúp đàn ong an tâm xây tổ và sinh sôi đàn đàn lớp lớp. Không gian hoang sơ này là môi trường sống độc nhất vô nhị để nghề gác kèo duy trì sự ổn định qua hàng trăm năm mà không bị biến đổi trước áp lực đô thị hóa.

Kỹ nghệ làm kèo và bí quyết nghề gác kèo ong U Minh Hạ

Kỹ thuật chế tác và sắp đặt kèo ong đòi hỏi sự công phu, khéo léo và vốn sống từng trải của người thợ rừng. Mỗi công đoạn từ chọn cây, đẽo kèo cho đến xác định góc gác đều tuân thủ những quy chuẩn nghiêm ngặt tích lũy từ thực tiễn.

Thợ rừng U Minh Hạ thao tác gác thân cây kèo tràm suôn thẳng nghiêng chếch dưới tán rừng ngập ngọt
Thợ rừng U Minh Hạ thao tác gác thân cây kèo tràm suôn thẳng nghiêng chếch dưới tán rừng ngập ngọt

Tuyển chọn thân tràm và cấu tạo bộ kèo truyền thống

Bộ kèo ong truyền thống bao gồm ba bộ phận cốt lõi: thân kèo chính, cây nống đỡ đầu kèo và cây nạng chống đuôi kèo. Người thợ lành nghề luôn chọn những thân tràm già suôn thẳng, đường kính từ mười đến mười lăm phân, không bị sâu mọt hay cong queo. Thân tràm sau khi đốn hạ sẽ được lột sạch lớp vỏ xơ bên ngoài, phơi khô dưới nắng già để triệt tiêu hoàn toàn mủ tràm và mùi hăng tự nhiên, tránh làm đàn ong trinh sát hoảng sợ.

Mặt trên của thân kèo được đẽo phẳng tạo thành một mặt phẳng hơi khum cong mô phỏng cành tràm tự nhiên. Để tăng sức hấp dẫn, thợ rừng dùng một lớp sáp ong cũ đun chảy thoa đều lên bề mặt gỗ, tạo ra mùi hương quen thuộc dẫn dụ ong thợ tìm về làm tổ. Cây nống và cây nạng thường chọn gỗ tràm dẻo dai cắm sâu xuống tầng đất bùn, đảm bảo toàn bộ khung kèo đứng vững vàng trước những cơn gió lốc bất ngờ của rừng già.

Nghệ thuật chọn trảng ngắm hướng gió và ánh sáng

Khâu quyết định sự thành bại của nghề chính là nghệ thuật chọn trảng gác kèo. Trảng là những khoảng không gian thoáng đãng giữa rừng tràm, nơi có thảm cỏ sậy thấp hơn tán cây xung quanh, cho phép ánh nắng mặt trời rọi xiên qua kẽ lá. Thợ rừng U Minh có câu truyền miệng về thuật ngắm trảng, yêu cầu kèo phải được gác theo hướng Đông Tây để đón ánh nắng sớm chiếu ấm tổ nhưng không bị nắng gắt buổi trưa thiêu đốt.

Độ nghiêng của thân kèo thường được căn chỉnh từ hai mươi đến ba mươi độ so với mặt đất, tạo góc dốc vừa phải để nước mưa chảy xuôi dòng mà không đọng lại làm ẩm ướt tổ ong. Người thợ cũng phải tính toán hướng gió thịnh hành trong mùa khô để miệng kèo quay về hướng khuất gió, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho ong chúa đẻ trứng và ong thợ bay đi lấy mật hoa tràm. Tỷ lệ kèo có ong về đóng tổ tại những trảng đất đẹp có thể đạt trên tám mươi phần trăm.

Bộ phận và công đoạnQuy chuẩn vật liệu kỹ thuậtVai trò chức năng sinh thái
Thân kèo chínhGỗ tràm già đường kính 10–15 cm bóc vỏTạo bệ đỡ vững chắc cho tổ ong mật bám
Lớp tráng sápSáp ong rừng nguyên chất đun nóng chảyDẫn dụ ong trinh sát phát hiện điểm làm tổ
Góc nghiêng đặt kèoĐộ dốc từ 20 đến 30 độ hướng ánh sángThoát nước mưa tự nhiên và đón nắng sớm
Khung nống và nạngThân tràm tươi cắm sâu vào tầng than bùnGiữ cân bằng chịu lực khi tổ ong tích đầy mật
Vị trí trảng rọiKhoảng hở giữa rừng tràm chắn gió lớnGiúp ong thợ định vị bay lượn an toàn

Nghi thức thu hoạch và đạo lý của nghề gác kèo ong U Minh Hạ

Văn hóa khai thác mật ong của cư dân phương Nam không đơn thuần là hoạt động kinh tế mà mang đậm tính nhân văn sâu sắc. Hành trình đi lấy mật rừng được người dân gọi bằng cái tên thân thương là đi ăn ong, gắn liền với những quy ước bất thành văn về đạo đức nghề nghiệp.

Hoạt động ăn ong và kỹ thuật hun khói lấy sáp

Khi mùa hoa tràm nở rộ vào chính vụ khô, người thợ rừng chuẩn bị đồ nghề gồm đuốc bùi nhùi, dao cắt mật, thau đựng và lưới che mặt để bắt đầu chuyến xuyên rừng. Bùi nhùi hun khói được bện chặt từ cỏ khô hoặc rễ cây rừng, khi châm lửa chỉ tạo ra làn khói trắng cay nồng mà không bùng phát thành ngọn lửa. Khói ấm làm đàn ong say nhẹ và tạm thời bay tản ra khỏi tổ mà không bị bỏng cánh hay chết ngạt.

Thợ rừng thực hiện nghi thức ăn ong dùng khói xua ong và thu hoạch mật ong rừng tràm vàng óng
Thợ rừng thực hiện nghi thức ăn ong dùng khói xua ong và thu hoạch mật ong rừng tràm vàng óng

Người thợ dùng lưỡi dao sắc bén cắt gọn gàng phần tàng chứa mật béo ngậy treo phía trên thân kèo. Thao tác cắt tổ đòi hỏi sự chuẩn xác, nhanh thoăn thoắt nhưng nhẹ nhàng để mật không bị dập vỡ hay lẫn bụi than. Từng giọt mật ong rừng U Minh Hạ đặc sánh mang màu vàng cam hổ phách, thoang thoảng hương thơm thanh tao của hoa tràm và vị ngọt đậm hậu dịu tự nhiên. Khám phá nét đẹp ẩm thực phương Nam, người ta thường nhớ đến món lẩu mắm U Minh Hạ đậm đà, song hương vị mật ong rừng tràm nguyên chất vẫn giữ vị thế đỉnh cao của thức quà dược liệu quý hiếm, kết hợp cùng đặc sản rượu trái giác rừng U Minh Hạ và khô cá bổi U Minh làm say đắm lòng người.

Luật tục phong ngạn và nguyên tắc bảo vệ đàn ong

Điểm sáng ngời trong văn hóa ăn ong là tính tự giác và ý thức bảo tồn hệ sinh thái rừng tràm. Từ xa xưa, các nhóm thợ rừng đã tự nguyện quy tụ thành các đội nhóm gọi là tập đoàn phong ngạn để phân chia khu vực gác kèo rõ ràng, hỗ trợ lẫn nhau khi gặp nạn giữa rừng sâu và cùng phối hợp tuần tra ngăn chặn cháy rừng mùa khô.

Nguyên tắc đạo đức cốt tử của người làm nghề là tuyệt đối không tận diệt. Khi khai thác, thợ chỉ cắt lấy hai phần ba phần bầu mật phía trên, luôn để lại phần tàng ong non và một lượng mật vừa đủ để nuôi ấu trùng. Sau khi bị cắt mật, đàn ong không bỏ đi mà tiếp tục xây đắp lại tổ mới trên chính thân kèo đó. Lần thu hoạch thứ hai và thứ ba trong mùa được gọi là ăn chuyền, minh chứng cho sự tuần hoàn sinh học bền vững mà cha ông đã dốc lòng gìn giữ.

Giá trị di sản và sức sống của nghề gác kèo ong U Minh Hạ

Trải qua thử thách của thời gian và quá trình hiện đại hóa, nghề gác kèo ong vẫn tỏa sáng rực rỡ như một di sản sống động của vùng đất Mũi. Nỗ lực số hóa và gìn giữ văn hóa bản địa của Cà Mau NSSC đang góp phần quan trọng vào việc khẳng định vị thế và lan tỏa giá trị tri thức dân gian phương Nam, tôn vinh các đặc sản trứ danh như cua biển Cà Mau và mật ong rừng tràm.

Mốc son vinh danh di sản phi vật thể quốc gia

Vào tháng mười hai năm 2019, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định chính thức đưa nghề gác kèo ong tại huyện U Minh và huyện Trần Văn Thời vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cột mốc lịch sử này là sự tôn vinh xứng đáng dành cho tâm huyết của biết bao thế hệ tiền nhân khai hoang mở cõi và những nghệ nhân gắn bó máu thịt với rừng tràm.

Việc vinh danh không chỉ mang lại niềm tự hào to lớn cho cộng đồng cư dân địa phương mà còn đặt nền móng pháp lý vững chắc cho công tác quy hoạch, bảo vệ rừng nguyên sinh và kiểm soát nguồn gốc sản phẩm. Sản phẩm mật ong rừng tràm U Minh Hạ đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể, khẳng định thương hiệu đặc sản tự nhiên có giá trị kinh tế và dược tính vượt trội trên thị trường trong nước lẫn quốc tế.

Phát triển du lịch sinh thái và kết nối cộng đồng

Ngày nay, nghề truyền thống này đã mở ra hướng đi mới đầy triển vọng khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch sinh thái trải nghiệm. Du khách thập phương khi về thăm đất Cà Mau có cơ hội theo chân những thợ rừng kỳ cựu ngồi xuồng len lỏi qua các con rạch rợp bóng tràm, trực tiếp chứng kiến nghi thức gác kèo và nếm thử giọt mật ngọt lịm vừa cắt trên cành.

Mô hình du lịch cộng đồng dưới tán rừng không chỉ nâng cao thu nhập cho người dân mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi du khách đối với việc giữ gìn màu xanh đại ngàn. Các hợp tác xã gác kèo ong kiểu mới liên tục được củng cố, xây dựng quy trình đóng chai tiêu chuẩn OCOP nhưng vẫn bảo lưu trọn vẹn phương pháp làm kèo cổ truyền mộc mạc của cha ông thuở trước.

Bằng sự hòa quyện tuyệt vời giữa tri thức sinh thái, đạo lý nhân văn và kỹ nghệ thủ công tài hoa, nghề gác kèo ong U Minh Hạ mãi là niềm tự hào bất diệt của người dân xứ Đất Mũi. Di sản ấy không chỉ bảo bọc cuộc sống ấm no cho cư dân bưng biền mà còn tiếp thêm nguồn năng lượng dồi dào cho khát vọng phát triển kinh tế xanh bền vững của toàn vùng đất phương Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất