Bỏ qua đến nội dung

Nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu - Kết tinh hạt ngọc trắng trên đồng đất phù sa

Nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc, lưu giữ phương thức canh tác phơi nước độc đáo trên nền đất phù sa ven biển phương Nam qua hơn một thế kỷ thăng trầm mở đất.

NSSC Cà MauĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Toàn cảnh cánh đồng muối trải rộng trắng tinh khôi nơi thực hành nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu

Dọc theo dải duyên hải bán đảo Cà Mau, nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu sừng sững như một pho sử thi mặn mòi về ý chí chinh phục biển khơi của con người phương Nam. Khác biệt hoàn toàn với những đồng muối miền Trung phơi trên cát hay nền bê tông hiện đại, cộng đồng diêm dân Bạc Liêu nơi đây đã sáng tạo nên kỹ nghệ kết tinh muối trên nền đất sét phù sa nguyên bản, tạo ra những hạt ngọc trắng tinh khiết mang hương vị đậm đà không lẫn vào đâu được.

Hành trình khai mở những ô ruộng muối bạt ngàn gắn liền với tiến trình khẩn hoang lập ấp từ thế kỷ trước. Trên dải đất địa đầu phương Nam, bên cạnh những công trình biểu tượng tâm linh và văn hóa nổi danh như Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu, Nhà Công tử Bạc Liêu hay Quảng trường Hùng Vương Bạc Liêu, cánh đồng muối mênh mông chính là chứng nhân chân thực nhất cho sức lao động kiên cường và kho tàng tri thức dân gian duyên hải tuyệt vời của người bản địa.

Cội nguồn trăm năm của nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu

Lịch sử của nghề muối tại vùng duyên hải Bạc Liêu và bán đảo Tây Nam Bộ bắt đầu nhen nhóm từ đầu thế kỷ hai mươi, khi những đoàn di dân người Việt cùng đồng bào người Hoa tìm về cửa biển khai hoang mở đất. Họ mang theo khát vọng an cư lạc nghiệp và nhanh chóng nhận ra tiềm năng vô tận từ nguồn nước biển mặn mòi nơi đây.

Dấu ấn tiền nhân khai hoang mở đất ven biển

Thuở ban đầu, dải ven biển chỉ toàn rừng ngập mặn với cây mắm, cây đước mọc ken dày trên bãi bồi sình lầy. Các thế hệ diêm dân tiền bối đã đổ biết bao mồ hôi và cả máu để quai đê lấn biển, ngăn mặn, thau chua và san phẳng từng vạt đất hoang vu thành những thửa ruộng vuông vức. Sự giao thoa văn hóa giữa cộng đồng người Kinh và người Hoa Triều Châu đã hun đúc nên những kỹ thuật dẫn thủy nhập điền tinh tế, biến vùng đất ngập mặn hoang sơ thành vựa muối lớn nhất Nam Kỳ lục tỉnh thời bấy giờ.

Theo dòng thời gian, những câu chuyện về sự cần lao của diêm dân đã hòa quyện vào đời sống tinh thần của cư dân xứ sở. Người dân không chỉ làm muối để mưu sinh mà còn gửi gắm vào đó cả niềm tin tâm linh sâu sắc, thể hiện qua các dịp hành hương hướng về lễ hội Quán Âm Nam Hải Bạc Liêu cầu mong trời yên biển lặng, mưa thuận gió hòa để mùa muối bội thu. Những hạt muối đầu mùa luôn được thành kính dâng lên bàn thờ tổ tiên như sự tri ân công đức tiền nhân mở cõi.

Không gian địa lý tự nhiên vùng duyên hải Bạc Liêu

Khu vực sản xuất muối truyền thống tập trung chủ yếu tại đồng muối Hòa Bình và Đông Hải, nơi sở hữu bờ biển bằng phẳng không có núi non che chắn. Vị trí địa lý đặc thù này đón nhận trọn vẹn những luồng gió chướng khô rát và cường độ bức xạ nhiệt mặt trời cực kỳ cao trong suốt mùa khô từ tháng mười hai đến tháng tư âm lịch hàng năm.

Đặc điểm thổ nhưỡng nơi đây là tầng đất sét phù sa lắng đọng qua hàng nghìn năm bởi hệ thống sông rạch Cửu Long bồi đắp. Loại đất sét này có độ kết dính rất cao, hoàn toàn không thấm nước khi được lu lèn kỹ lưỡng, đồng thời chứa đựng hàm lượng khoáng chất vi lượng phong phú. Dưới chân những trụ turbine khổng lồ của cánh đồng điện gió Bạc Liêu hiện đại ngày nay, những ô ruộng muối truyền thống vẫn bình thản đón nắng gió đại dương, tạo nên một cảnh quan văn hóa sinh thái giao thoa giữa quá khứ và tương lai vô cùng độc đáo.

Kỹ nghệ phơi nước độc đáo trong nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu

Điểm làm nên giá trị cốt lõi và nét độc bản của nghề chính là phương pháp phơi nước truyền thống trên nền ruộng đất. Khác với cách làm muối phơi cát phổ biến ở miền Bắc và miền Trung, diêm dân phương Nam tận dụng trực tiếp độ bốc hơi tự nhiên của nước biển qua nhiều cấp độ ruộng nối tiếp nhau.

Diêm dân Bạc Liêu dùng bừa cào gỗ cào gom những hạt muối kết tinh trên nền ruộng đất sét phẳng lì
Diêm dân Bạc Liêu dùng bừa cào gỗ cào gom những hạt muối kết tinh trên nền ruộng đất sét phẳng lì

Hệ thống ô nề và kỹ thuật xử lý nền đất sét

Hệ thống đồng muối được quy hoạch vô cùng bài bản thành ba khu vực riêng biệt: ruộng chứa nước biển thô, ruộng phơi chạt tăng độ mặn và ruộng kết tinh hạt muối hay còn gọi là ô nề. Ngay từ đầu mùa khô, diêm dân phải tiến hành công đoạn nạo vét bùn non, dùng những chiếc trục lăn bằng gỗ nặng hàng trăm cân kéo qua kéo lại hàng chục lần để nén chặt mặt ruộng.

Độ phẳng của ô nề đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối như mặt gương soi. Nếu nền đất bị lồi lõm, nước biển sẽ đọng vũng cục bộ khiến quá trình bay hơi không đồng đều, làm hạt muối bị đen bẩn hoặc lẫn tạp chất bùn. Đất sét được phơi nắng đến khi nứt chân chim nhẹ rồi lại được tưới nước chạt mặn và lu lèn tiếp cho đến khi bề mặt đanh chắc lại, tạo thành một lớp màng ngăn tự nhiên vững vàng ngăn cách nước mặn thẩm thấu xuống lòng đất ngầm.

Bí quyết phơi nước biển đón nắng gió đại dương

Nước biển được dẫn vào ruộng theo con nước triều cường thông qua hệ thống cống và mương dẫn kiên cố. Sau khi lắng cặn tự nhiên ở ruộng chứa, nước biển được đưa sang ruộng phơi chạt. Dưới tác động của nắng gắt và gió biển thổi liên tục, nước bốc hơi dần dần, nồng độ muối hòa tan tăng vọt từ ba độ Baume ban đầu lên mười lăm đến hai mươi độ Baume.

Khi độ mặn đạt ngưỡng bão hòa lý tưởng từ hai mươi lăm đến hai mươi tám độ Baume, diêm dân mới tháo nước chạt vào ô nề để bắt đầu giai đoạn kết tinh. Người thợ muối giàu kinh nghiệm chỉ cần dùng ngón tay chấm nhẹ nước chạt nếm thử hoặc quan sát màu sắc phản chiếu của mặt nước dưới ánh hoàng hôn là biết chính xác thời điểm nước chín muồi. Đây là tri thức dân gian tinh tế được trao truyền qua nhiều thế hệ mà không một thiết bị đo lường hiện đại nào có thể thay thế trọn vẹn được.

Phân cấp công đoạnĐặc điểm kỹ thuật vận hànhMục tiêu chất lượng hạt muối
Ruộng cấp nước thôLắng đọng phù sa và tạp chất thôNước biển trong vắt không lẫn cặn bẩn
Ruộng phơi chạtTăng nồng độ mặn dưới nắng và gióĐưa độ bão hòa đạt 25 đến 28 độ Baume
Lu lèn mặt ô nềDùng con lăn gỗ nén chặt đất sétNền phẳng lì ngăn nước ngấm xuống đất
Cào thu hoạch muốiDùng cào gỗ cào gom vào buổi chiềuHạt muối to đều không bị vỡ vụn
Tích trữ trong bồỦ muối khô ráo trong lều bạt sạchLoại bỏ hoàn toàn nước cái có vị đắng

Đời sống diêm dân và giá trị nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu

Nghề làm muối là một trong những công việc nặng nhọc bậc nhất trong các ngành nghề thủ công truyền thống. Sự hình thành của từng hạt muối trắng tinh khôi là sự đánh đổi bằng những giọt mồ hôi rơi trên nền đất bỏng rát của hàng nghìn diêm dân cần mẫn.

Nhọc nhằn giọt mồ hôi mặn mòi trên đồng muối

Thời điểm diêm dân bắt đầu ngày làm việc vất vả nhất thường rơi vào đầu giờ chiều, khi ánh mặt trời gay gắt nhất làm nước bốc hơi cực điểm và những tinh thể muối bắt đầu kết tủa trắng xóa trên mặt ruộng. Lúc này, người làm muối phải phơi mình dưới cái nắng như thiêu như đốt, hai tay thoăn thoắt cầm cào gỗ gom muối thành từng đụn nhỏ hình chóp nón nhấp nhô khắp cánh đồng.

Những hạt muối hạt to đều lấp lánh dưới nắng bên cạnh đôi quang gánh tre truyền thống đầy ắp muối trắng
Những hạt muối hạt to đều lấp lánh dưới nắng bên cạnh đôi quang gánh tre truyền thống đầy ắp muối trắng

Hình ảnh những người phụ nữ, người đàn ông da nâu sạm màu nắng gió, vai trần gánh từng đôi bồ muối nặng trĩu về chòi tích trữ là biểu tượng bất tử cho đức tính nhẫn nại của người nông dân duyên hải. Trong nhịp sống thường nhật, những câu hò điệu lý mộc mạc cất lên giữa đồng muối mênh mông gợi nhớ đến không gian diễn xướng trữ tình của lễ hội Dạ cổ hoài lang Bạc Liêu, tiếp thêm nguồn sinh lực mạnh mẽ giúp bà con vượt qua bao nhọc nhằn gian khó.

Hương vị hạt ngọc trắng tinh khiết không vị đắng chát

Nhờ quy trình kết tinh độc đáo trên nền đất phù sa và kỹ thuật rút nước cái triệt để, sản phẩm muối Bạc Liêu sở hữu những phẩm chất chất lượng hoàn toàn vượt trội so với nhiều vùng muối khác. Từng hạt muối phương Nam có sắc trắng hồng nhẹ tự nhiên, hạt to đều, khô ráo và không bị vón cục khi bảo quản lâu ngày.

Đặc biệt, muối nơi đây có vị mặn đậm đà nhưng ngọt hậu dịu dàng ở cuống họng, hoàn toàn không mang vị đắng chát khó chịu do đã loại bỏ sạch các gốc muối magie và canxi sunfat trong quá trình phơi chạt kỳ công. Chính hương vị thuần khiết này đã đưa muối phương Nam trở thành nguyên liệu không thể thiếu để ướp cá, làm nước mắm truyền thống và ủ các loại mắm đặc sản lừng danh của cả vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Sức sống bền bỉ của nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu ngày nay

Đứng trước sự cạnh tranh khốc liệt của muối công nghiệp nhập khẩu và những biến động phức tạp của thời tiết do biến đổi khí hậu, nghề muối cổ truyền vẫn kiên cường duy trì và khẳng định giá trị văn hóa lịch sử vô giá của mình đối với cộng đồng. Cổng thông tin di sản Cà Mau NSSC đang tích cực đồng hành trong việc lan tỏa giá trị di sản bản địa đến với công chúng khắp mọi miền.

Mốc son vinh danh di sản phi vật thể cấp quốc gia

Vào cuối năm 2020, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận nghề làm muối tại Bạc Liêu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện lịch sử trọng đại này là phần thưởng vô giá đền đáp cho công lao gìn giữ ngọn lửa nghề của biết bao thế hệ diêm dân qua hơn một thế kỷ thăng trầm.

Quyết định vinh danh cấp quốc gia đã mở ra trang mới cho công tác quy hoạch vùng sản xuất tập trung, tạo hành lang pháp lý để bảo vệ diện tích cánh đồng muối nguyên vẹn trước làn sóng chuyển đổi sang nuôi tôm công nghiệp. Thương hiệu muối ăn truyền thống đã được cấp giấy chứng nhận bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nâng tầm giá trị hạt ngọc trắng trên thị trường ẩm thực cao cấp và xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Gắn kết bảo tồn di sản với tuyến du lịch sinh thái

Nhận thức rõ tiềm năng to lớn của cảnh quan đồng muối, chính quyền và nhân dân địa phương đang tích cực triển khai các mô hình du lịch trải nghiệm đồng quê hấp dẫn. Du khách phương xa khi đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng bức tranh thiên nhiên tuyệt mỹ với những cánh đồng muối trắng muốt trải dài đến tận chân trời mà còn được trực tiếp thử sức cầm cào cào muối, gánh những gánh muối trĩu hạt và lắng nghe các bậc cao niên kể chuyện khai hoang mở đất.

Sự kết hợp hài hòa giữa nông nghiệp truyền thống và du lịch trải nghiệm không chỉ tạo thêm sinh kế bền vững cho bà con mà còn gieo vào lòng thế hệ trẻ niềm tự hào sâu sắc về cội nguồn quê hương. Những hạt muối trắng mộc mạc giờ đây mang theo cả linh hồn văn hóa và cốt cách kiên trung của con người miền biển phương Nam đi khắp năm châu bốn bể.

Trải qua bao biến thiên lịch sử, nghề làm muối truyền thống Bạc Liêu vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt như dòng nước biển không bao giờ vơi cạn. Di sản văn hóa phi vật thể quý báu này mãi là minh chứng hào hùng cho tinh thần lao động sáng tạo, lòng kiên trì bất khuất và tình yêu quê hương xứ sở tha thiết của cộng đồng cư dân dải đất phương Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cà Mau

camau.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cà Mau.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cà Mau.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất